Takvayı Yeniden Düşünmek

“Hür tefekkürün kaleleri” olarak dergiler, yalnızca düşüncelerin yayıldığı mecralar değil yeni fikirlerin filizlendiği, farklı bakışların karşılaştığı ve toplumsal meselelerin yeniden düşünülmesine imkân sağlayan önemli düşünce alanlarıdır. İnsanların ortak değerler etrafında buluşmasına zemin hazırlayan dergiler eleştirel düşüncenin yaygınlaşmasına, kültürel dönüşümlerin şekillenmesine ve toplumsal hareketlerin düşünsel kaynaklarının oluşmasına da katkı sağlar. Bu yönüyle dergiler kimi zaman toplumdaki değişimlerin aynası, kimi zaman da o değişimlerin önünü açan birer düşünce öncüsüdür.

“Değişende değişmeyeni aramak” mottosuyla yayın hayatını sürdüren Toplumsal Değişim Dergisi de son sayısını, insanın ve toplumun değişen şartlar karşısında ihtiyaç duyduğu değişmeyen ahlaki zemin olan takva kavramına ayırmış. Farklı disiplinlerden nitelikli kalemlere ait on üç yazının yer aldığı sayıda İnsan ve Medeniyet Hareketi Genel Başkanı Kemal Özden ile yapılan söyleşiye de yer verilmiş. Sayıdaki kavram analizleri ve kitap kritikleri de dosyanın teorik çerçevesini tamamlayan bir mahiyet arz ediyor.

“Takva Toplumu” başlığını taşıyan bu son sayı, takvayı geleneksel olarak “korku” veya “günahlardan kaçınma” ekseninde anlamlandıran sınırlı çerçeveyi aşarak sadece bireysel dindarlığın veya kişisel ahlakın bir unsuru olarak değil insanın kendisiyle ilişkisinden toplumsal hayata, şehir düşüncesinden devlet düzenine, tabiattan dijital dünyaya kadar uzanan geniş bir alan içinde ele alıyor. Bu bakış açısıyla takva, yalnızca insanın kötülükten sakınmasını ifade eden sınırlı bir kavram olmaktan çıkarılarak insanın kendisiyle, toplumla, tabiatla, şehirle, devletle ve çağın teknolojileriyle kurduğu ilişkiyi belirleyen kapsamlı bir ahlaki ilke olarak yeniden okunuyor.

Bu çerçevede sayıdaki yazılar, Farabi’nin erdemli insan ve faziletli toplum tasavvurundan İslam hikmet düşüncesine, ahlak tartışmalarından postmodern çağın imkân ve açmazlarına, sosyal medyanın gözetim mekanizmalarından dijital dünyanın insan davranışları üzerindeki etkilerine kadar uzanarak takvanın İslam düşünce geleneği ve çağdaş problemlerle yeniden ilişkilendirilmesine imkân tanıyor. Böylece “Takva bugün mümkün müdür?” sorusu yalnızca dinî bir mesele olmaktan çıkarak insanın özgürlüğü, iradesi, sorumluluğu, mahremiyeti ve ahlaki sınırları bağlamında felsefi, toplumsal ve siyasal bir mesele hâline geliyor. Ayrıca takvanın Kur’an’daki anlam ve içeriğinden hareketle emanet, sorumluluk, karakter, ahlak, şehir, toplum, devlet, tabiat ve teknoloji gibi farklı alanlardaki yansımaları ele alınıyor. “Fesadın karşıtı olarak takva”, “emanet bilinci”, “mesuliyet”, “faziletli toplum” ve “gözetim toplumu” gibi başlıklar ve temalar, takvanın insanın iç dünyasına çekilmiş bireysel bir hâl olmadığını aksine toplumsal ilişkileri, kurumları ve ortak hayatı biçimlendirebilecek kurucu bir ilke olduğunu ortaya koyuyor. Zira “Yeryüzündeki fesadın kaynağı insanın kendi sınırlarını unutmasıysa ıslah da insanın kendisine verilen imkânları emanet bilinciyle kullanmasıyla başlayacaktır.” sözü takvanın insanı dünyadan uzaklaştıran bir inzivadan ziyade dünyaya karşı sorumluluğunu artıran bir ahlaki uyanıklık hâlini işaret etmektedir. Bu bakımdan sayının ana ekseni düşünüldüğünde takva yalnızca “neyden sakınmalıyım?” sorusuna değil aynı zamanda “nasıl bir insan, nasıl bir toplum ve nasıl bir dünya kurmalıyım?” sorusuna da cevap arayan bir bilinç hâli olarak düşünülüyor.

Sayıda yer alan yazılar, takva kavramını onun semantik alanına dahil olan farklı kavramlarla birlikte ele alarak derinleştiriyor. Emanet, mesuliyet, adalet, karakter, fazilet, murakabe, ihlas, hayâ, sabır ve kanaat gibi kavramlar, takvanın insanın iç dünyasıyla sınırlı kalmayan yönünü ortaya koyması bakımından önemli. Bu bağlamda takva, insanın varlık karşısındaki sorumluluğunu fark etmesi ve üstlenmesi olarak öne çıkarılırken, ayetlerde yer alan “takva elbisesi” ve “furkan” kavramları üzerinden takvanın karakter ve temyiz gücüyle ilişkisi kuruluyor. “Takva, insana doğru ile yanlışı hatta daha doğru ile daha az doğruyu ayırt edebilecek bir temyiz kabiliyeti kazandırır.” sözü takvanın bilgi, akıl, kalp, irfan, dikkat ve sorumlulukla birlikte düşünülmesi gerektiğini salık veriyor. Modern insanın özellikle haz, konfor, görünürlük ve bireysel arzuların etkisiyle sorumluluktan kaçtığını, buna karşılık takvanın emek, fedakârlık, özdenetim ve hesap verebilirlik gerektirdiği vurgulanmaktadır. Bu bağlamda Hz. Peygamber’in (s.a.s) kendisinden sığındığı tembellik, acziyet ve korkaklık gibi hallerin sorumluluk üstlenmekten kaçışın tezahürleri olarak değerlendirilmesi dikkat çekicidir. Aslında takva yalnızca “neden sakınmalıyım?” sorusuna değil “Neyi doğru buluyor ve doğru olanı gerçekleştirmek için ne yapıyorum?” sorusuna da cevap arayan bir bilinç hâli olarak düşünülmekte. Kur’an’daki takva ayetleri özellikle iman, adalet, infak, sabır, dürüstlük ve toplumsal sorumlulukla ilişkilendirilerek takvanın bireysel olduğu kadar sosyal bir ahlak ilkesi olduğu da vurgulanmış. Bu çerçevede Gazâlî’nin kalp terbiyesi, murakabe ve nefis mücadelesi; Mâtürîdî’nin akıl ve özgür irade anlayışı; İbn Teymiyye’nin irade ve eylem vurgusu; Muhammed Esed ve Fazlur Rahman’ın ise takvayı çağdaş sorumluluk bilinci olarak yeniden yorumlamaları da zikre değer bir husustur.

Dosyanın temel sorusunun aslında “Takva nedir?” sorusunun çok ötesinde “Takva, insanı ve içinde yaşadığı dünyayı nasıl dönüştürebilir?” sorusu olduğu ve buna odaklanıldığını söyleyebiliriz. Bu soru, çağımızın insan tasavvuruna ilişkin daha temel bir sorgulamayı da beraberinde getiriyor. Zira modern ve postmodern düşüncenin aşkın hakikatleri ve sabit ölçülerini zayıflattığı insan kendi ürettiği sembollerin, teknolojinin, arzuların ve tüketim düzenlerinin içinde nesneleşerek yolunu kaybetme riskiyle karşı karşıyadır. Teknoloji arzuyu şekillendiriyor, tüketim ihtiyaçları yeniden tanımlıyor, görünürlük mahremiyetin önüne geçiyor, hız ise insanın durup düşünme imkânını daraltıyor. Bu nedenle ahlak, hukuk ve toplumsal düzenin kalıcı bir zemine kavuşabilmesi için değişken insan iradesinin üzerinde bir hakikat, otorite ve amaç gereklidir. İslam açısından bu sabite tevhid ve Allah’ın iradesidir. Takva da insanın kendi benliğini aşkın bir iradeye göre biçimlendirmesi, davranışlarını ilahi onay ve rıza ölçüsüne göre düzenlemesi anlamında karakter inşa eden temel pratik olarak devreye girmektedir. Bu noktada takva, yalnızca yasaklardan kaçınmayı ifade eden bir tutum olmaktan çıkarak insanın kendi üzerinde hüküm kurabilme imkânı olarak beliriyor. İnsan kendisini arzularının akışına bırakmak yerine onları kontrol edebilmeli, sahip olduklarını mülkten önce emanet olarak görebilmeli, sözünü, zamanını, bedenini, bilgisini ve gücünü bir sorumluluk bilinciyle kuşanabilmelidir. Bu bakışla takvanın, bir korku hâlinden ziyade insanın kendisini ilahi ölçü karşısında sürekli yeniden tarttığı bir bilinç ve karakter inşasına dönüşen bir temel bir sabite olduğu vurgulanmaktadır.

Dergide takva konusu çağdaş dünyanın insan üzerindeki etkileri üzerinden de okunuyor. Reklamlar, algoritmalar, performans kültürü, tüketim, hız ve görünürlük, insanın arzularını biçimlendiren yeni imtihan alanları olarak karşımıza çıkıyor. Bu dünyada takva, çağdan kaçmanın değil çağın insan üzerindeki etkilerine karşı nefsin yönetimini yeniden ele geçirmenin adı oluyor. Kanaat tüketim baskısına, sabır anlık hazza, haya teşhir kültürüne, ihlas görünürlük arzusuna, murakabe ise başkalarının bakışına bağımlılığa karşı bir ahlaki zemin sunuyor. İslam’ın düşünce kurucu kavramları, dijital çağın yeni sorunlarına karşı inşa edici rolüyle yeniden gündem ediliyor. Bu bağlamda takvanın imkânı, özellikle postmodern bireyselleşme ve dijital toplum bağlamında “postmodern dönemde takvanın mümkün olup olmadığı” sorusuyla ayrıca tartışılıyor. Günümüz insanının dikkatinin sürekli bölündüğü, arzularının piyasa ve algoritmalar tarafından yönlendirildiği, mahremiyetin görünürlük uğruna aşındığı bir ortamda takvalı bir hayatın zorlaştığı açık. Ancak bu zorluk, takvanın imkânsızlığı anlamına gelmiyor. Aksine Kur’an’ın takva anlayışı, insanın kolay şartlarda değil imtihanın içinde sorumluluğunu korumasını gerektiriyor. Takva kolay zamanların değil zor zamanlarda doğru kalabilmenin ahlakıdır. Bu bakımdan postmodern çağ takvayı ortadan kaldırmaktan ziyade insanın karşısına yeni imtihanlar çıkarıyor. Geçmişte insanın imtihanı başka biçimler alırken bugün dikkat, mahremiyet, tüketim, görünürlük, hız ve dijital bağımlılık gibi yeni sorunlar oluşturuyor. Aslında postmodern çağ takvayı imkânsızlaştırmaz, takvanın yaşanma biçimlerini ve karşılaştığı imtihanları değiştirir. Değişen, takvanın özü değil takvanın karşılaştığı imtihanların biçimidir. Eğer takva Allah’a karşı sorumluluk bilinci ise, takvanın anlamı da insanın zor şartlar altında sorumluluğunu koruması değil midir? Bu yönüyle “Takva Toplumu”, “değişende değişmeyeni aramak” mottosunda anlamlı bir karşılık bulmaktadır. Zira zaman değişiyor, araçlar değişiyor, şehirler ve ilişkiler değişiyor, insanın karşılaştığı imtihanların biçimleri değişiyor. Fakat insanın Allah karşısındaki sorumluluğu, adalet ihtiyacı, emanete riayet yükümlülüğü ve iyilik arayışı değişmiyor.

Dosyanın dikkat çekici meselelerinden biri de takvanın şehir ve mekânla ilişkisi. Şehir yalnızca binaların, yolların ve meydanların oluşturduğu fiziksel bir yapı değildir. Şehir aynı zamanda insanın nasıl yaşayacağını, birbirleriyle nasıl ilişki kuracağını ve ortak hayatı hangi değerler etrafında şekillendireceğini belirleyen bir düzendir. Bu açıdan İslam şehir düşüncesinde ahlak, yalnızca bireyin iç dünyasında değil, mekânın ruhunda ve toplumsal ilişkilerin biçiminde de yer almaktadır. Bu açıdan takvanın, ölçünün, komşuluğun, dayanışmanın ve ortak hafızanın yaşatıldığı erdemli bir hayatı mümkün kılan bir şehir tasavvurunun ahlaki zeminlerinden biri olduğuna vurgu yapılmaktadır.

Takva toplumu düşüncesinin sosyal ve siyasal boyutunu en açık biçimde ortaya koyan bölümlerden biri, İnsan ve Medeniyet Hareketi Genel Başkanı Kemal Özden ile gerçekleştirilen söyleşi. Söyleşinin merkezindeki fikir, takvanın dışarıdan dayatılan bir davranış kalıbına indirgenemeyeceği. Çünkü takva yalnızca dışarıdan belirlenen kuralların yerine getirilmesiyle veya kurumsal mekanizmalarla üretilebilecek bir davranış biçimi değil. Onun asıl ve öncelikli kaynağı insanın iç dünyasında, iradesinde ve vicdanında meydana gelen ahlaki dönüşümdür. Dolayısıyla takva toplumu, yalnızca takvalı davranışların yaygınlaştığı bir toplum değil aksine insanın sorumluluğu kendi içinden hissederek üstlendiği, emanet bilincinin güçlendiği ve ahlakın dış baskıdan ziyade içsel bir sorumluluk hâline geldiği bir toplumsal düzen arayışıdır. Hukuk düzeni davranışların sınırlarını belirleyebilir, kurumlar denetleyebilir, cezalar caydırabilir belki fakat insanın kimsenin görmediği yerde doğru olanı yapmasını sağlayan şey yalnızca takva, yani hukukun ulaşamadığı yerde sorumluluğu devam ettiren içsel otoritedir. Bu bağlamda söyleşinin en belirgin iddialarından biri de “takvanın devlet eliyle kazandırılamayacağı”, bunun toplumun içinden, gönüllü ve tedrici bir dönüşümle ortaya çıkarılabileceğidir. Bu nedenle “takva toplumu”, yalnızca dinî sembollerin görünür olduğu bir toplum anlamına gelmez. Asıl mesele, ahlakın hayatın bütün alanlarında sahici bir karşılık bulmasıdır. İbadet ile ticaret, inanç ile siyaset, dindarlık ile adalet, söylem ile davranış arasında bir bütünlük kurulmadığı sürece görünür dindarlığın gerçek takvaya dönüşmesi mümkün değildir. Özden’in dikkat çektiği bu husus, sayının genel yaklaşımındaki önemli bir noktayı da öne çıkarıyor: Takva, insanın söyledikleriyle yaptıkları arasındaki mesafeyi kapatan bütünlük hâlidir. Özden söyleşisinde önemli gördüğü üç odak noktaya dikkat çekmektedir. İlk husus, takvanın yalnızca bireysel bir ibadet ve günahlardan kaçınma hâli değil insanın bütün hayatını kuşatan aktif bir sorumluluk ve bilinç hâli olduğu düşüncesidir. Takva iman, ibadet, ahlak, adalet, merhamet, dürüstlük ve toplumsal sorumluluğu bir araya getiren bütüncül bir hayat anlayışı olarak ele alınmaktadır. Bu çerçevede “takva toplumu”, yalnızca dindar bireylerin oluşturduğu bir toplum değil; kurumların, ekonominin, siyasetin ve kültürel üretimin de vahyin ahlaki ölçüleri doğrultusunda şekillendiği bir medeniyet tasavvuru olarak tanımlanmaktadır. İkinci husus, takvanın eğitim ve örneklik yoluyla kazanılmasıdır. Hz. Peygamber’in toplumdan kopmadan fakat toplumun yanlışlarını da benimsemeden gerçekleştirdiği dönüşüm bir model olarak sunulmaktadır. Bu nedenle takvanın yalnızca kitaplardan veya teorik bilgilerden öğrenilemeyeceği, yaşayan örnekler, rehberlik, aile, gençlik çalışmaları, sanat, eğitim ve sosyal dayanışma gibi pratikler aracılığıyla karaktere dönüştürülmesi gerektiği savunulmaktadır. İnsan ve Medeniyet Hareketi’nin “Takva Toplumu” hedefi de bu anlayış doğrultusunda bireyden aileye, kurumdan topluma doğru ilerleyen bir dönüşüm projesi olarak açıklanmaktadır. Söyleşinin üçüncü odağı ise modern dünyanın ve mevcut dinî yapıların takva açısından eleştirisidir. Tüketim kültürü, dijitalleşme, sosyal medya ve anlık hazlar insanın derin düşünme ve iç muhasebe kapasitesini zayıflatan unsurlar olarak görülürken gençlerin dinî kavramlardan ziyade bu kavramların sunuluş biçimine mesafeli olduğu belirtilmektedir. Ayrıca dinî görünürlüğün artmasının tek başına ahlaki dönüşüm anlamına gelmediği, namaz, oruç veya dinî sembollerin ekonomik ve siyasi hayatta dürüstlük, adalet ve merhametle desteklenmediği durumda “görünür dindarlık ile gerçek takva” arasında bir kopukluk oluşacağı vurgulanmaktadır. Buradan yola çıkarak Özden, takvanın günümüzde yeniden anlamlandırılması için üç öneride bulunuyor: Kur’an’ın her nesil tarafından yeniden okunması, İslam tarihindeki dönüşüm tecrübelerinin incelenmesi ve mevcut toplumsal gerçekliğin dürüstçe teşhis edilmesi.

Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz: Toplumsal Değişim Dergisinin “Takva nedir?” sorusundan ziyade “Takva insanı, toplumu ve medeniyeti nasıl dönüştürebilir?” sorusunu merkeze alan bütünlüklü bir düşünce dosyası olan “Takva Toplumu” sayısının, İnsan ve Medeniyet Hareketi’nin bireyden topluma uzanan ahlaki dönüşüm ve medeniyet tasavvurunu ifade eden “takva eksenli toplumsal değişim”in düşünsel zeminlerinden biri olarak değerlendirilebilir. Sayının öneminin burada ortaya çıktığı söylenebilir. Değişen dünyanın içinde değişmeyen sabitelerin yani İslam inanç, ibadet ve ahlak ilkelerinin izini sürüyor. Takvayı yalnızca korku, sakınma ve geri çekilme kavramlarıyla sınırlamak yerine onu sorumluluk, emanet, adalet ve iyiliğin taşıyıcılığı üzerinden yeniden düşünmeye davet ediyor. Takvalı insan, dünyadan elini eteğini çeken insan değildir. Dünyayla ilişkisini bir emanet şuuru içinde kuran insandır. Sahip olduklarının sahibi olmaktan önce emanetçisi, gücünün hâkimi olmaktan önce sorumlusu, özgürlüğünün mutlak efendisi olmaktan önce hesabını verecek bir kul olduğunun farkındadır. Bu sebeple toplumu takva ekseninde dönüştürme arayışı, öncelikle insanın kendi üzerinde başlayan bir inşayı, ardından aileye, topluma, kurumlara ve nihayet medeniyet tasavvuruna uzanan bir “sorumluluk sürekliliği”ni gerekli kılar. Bu bakımdan sayı, bireylerin ahlaki ve manevi sorumluluk bilincini güçlendirerek toplumsal hayatı adalet, dürüstlük, emanet, dayanışma ve sorumluluk temelinde yeniden düşünmeye ve takvayı kendi hayatında yeniden inşa edici ana faktör kılmaya çağırıyor. İnsan kendi üzerinde hüküm kurmadan toplum üzerinde kalıcı bir ahlak düzeni kurmak mümkün görünmüyor. Zira iç dünyada başlayan dönüşüm davranışa, davranış ilişkilere, ilişkiler kurumlara ve kurumlar toplum ve medeniyete yön veriyor.