İçtihat (1) İslam Hukukunda Düşüncenin Sürekliliği ve Yenilenme Çabasına Giriş

"Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun." [1]

İslam düşüncesinde dinin esasını Allah’ın kitabı Kur’an ve Hz. Peygamber’in sünneti teşkil eder. Allah’tan inen vahiyler Hz. Peygamber’in yorum ve ameliyle muhteva kazanarak sünnet adını alır. Dinin esas dayanaklarının zikredildiği ve İslam fıkhında edille-i şeriyye diye ifade edilen temel kıstaslar İslam düşüncesinin temel dayanakları olarak kabul edilen unsurlardır. İçtihada konu olan ve şer’i deliller arasında icmadan sonra zikredilen kıyas aynı zamanda içtihat, rey, istinbat gibi kavramlarla da ifade edilir. İçtihat, İslam düşüncesinde önemli bir yere sahiptir. Sözlükte "çaba göstermek, bütün gücünü kullanmak, ısrarlı olmak, zahmet çekmek" gibi anlamlara gelir. İçtihat, fıkıh usulü literatüründe "şer'î bir hükmü elde etmek için gayret sarf etmek" şeklinde tanımlanır.[2] Başka bir tabirle içtihad, İslam hukukunda yeni ortaya çıkan meselelere çözüm bulmak için yapılan yorumlama faaliyetidir. İçtihat, değişen şartlar karşısında İslam hukukunun dinamik kalmasını sağlamak ve yeni durumlara hükümler vermektir. Müçtehidler (yorumlama ve yeni kapılar açma kabiliyetine ulaşmış kimseler), İslam'ın temel kaynaklarından (Kur'an ve Sünnet) hareketle kıyas, istihsan, maslahat gibi yöntemlerle hüküm çıkarırlar. İçtihat, İslam düşüncesinde dinamizmi ve yenilenmeyi sağlayan önemli bir unsurdur. Ancak tarihsel süreçte içtihat kapısının kapandığı yönündeki görüşler nedeniyle, İslam toplumlarında içtihat faaliyetleri zayıflamıştır.

İsa Özçelik, İslami hareketler kitabında[3] “Müslümanların İslam’ın ilk yayılma dönemlerinde müthiş bir fikrî çaba içine girdiklerini ve fethettikleri coğrafyalarda çok farklı meselelerle karşılaşmaları hasebiyle bu konulara dair çeşitli çözümler üreterek yoğun bir çalışma içerisine girdiklerini zikreder. Devamında Özçelik, “Fıkıh, hadis, tefsir ve dil gibi alanlarda çok köklü ilmî usullerin inşa edilmesi bu çabalar sonunda gerçekleşmişti. Farklı din ve kültürlerin meydan okumalarına karşı kelam ve felsefe gibi alanlarda dev isimleri kendi içinden çıkaran Müslümanlar matematik, astronomi, tıp ve kimya gibi pek çok alanda birçok yenilikleri ilim dünyasına kazandırmıştı. Bu dönemlerde gerçekleşen fikrî çabalar zamanla düşünce mekteplerine dönüşmüş çok sayıda farklı kelam ve fıkıh okulu meydana gelmiştir. Düşüncenin okullaşması önemli bir aşama olmakla birlikte bu durumun zamanla dinamizmini yitirerek taklide dönüşmesi istenilen faydayı ortadan kaldırmıştır.” der.  Sahabe döneminden bu yana görüşlerine başvurulan âlim tipolojisini haiz birçok ulema topluluğunun disipline ettiği fikirlerin daha sonra mezhep olarak adlandırılması ve sonrasında mezhep merkezli bir takipçiliğin başlaması taklide zemin hazırlayan unsurlardan biri olmuştur. Bu bağlamda İslam düşünce geleneğinde esasında kör bir taklitçiliğin olmadığını, taklitten çok takipçiliğin[4] bir mezhebe tabiiyet şeklinde tevarüs ettiğini müşahede ediyoruz.

İçtihat düşüncesi, fikir yürütme ve istidlal hususunda İslam düşüncesinin en önemli meselelerinden biridir. Bu bağlamda Muhammed İkbal içtihadı, ebedî ve ezelî olan külli hayatın nihai manevi temeli olarak zikreder.[5] Ve İslamiyet'in temel ilkesi olan tevhid prensibi ile yakın bağ kurar. Bu yönüyle içtihat, tarihsel değişim ile toplumsal gerçekliği vahyin kıstasında uzlaştırma çabasıdır. Bu bağlamda içtihat, toplum hayatının müştereklerini düzenlemek için değişmez (ebedi-ezeli) kurallara sahip olmalıdır, çünkü değişmez kurallar sürekli değişkenlerin var olduğu dünyada bize ayak basacak bir yer sağlar. Fakat değişmez kuralların, Allah'ın en büyük işaretlerinden birisi olan değişimin bütün ihtimallerini dışarıda bırakmak olarak anlaşılması, yapısı gereği değişken olanı durağan hâle getirmeye sebep olur.

Müslüman toplumların dinamizmine kaynaklık eden içtihat, toplumsal değişimin ilahî sosyal gerçekliğinden kopmamasına ve sabiteyle bağ kurarak modern parametreler karşısında diri kalmasına olanak sağlar. Tarih boyunca İslam âlimleri ortaya koydukları çabalar ile İslam toplumlarında yaşanan muhtemel boşlukları ilmî entelektüel doneler ile doldurmuşlardır. İçtihat, İslam toplumlarında ilmî kabiliyetin artırılmasında da temel bir rol oynamıştır. Nitelikli bilginin üretilmesi, âlim vasfını haiz din bilginlerinin ortaya koydukları eşsiz çaba neticesinde pratik düşünceye/amele ulaşılmaya imkân tanımıştır. İçtihat, ergin bir düşünceyi aşarak daha sistematik bir düşünce yapısının ortaya çıkmasına ve toplumsal değişimin nitelik kazanmasına zemin hazırlamıştır. Taha Abdurrahman’ın ifadesiyle “Akıl; fikir yürütme ve içtihat özelliği ile korunur.”[6] Bu bağlamda içtihat salt bir düşünme eylemi değildir. Nitelikli düşüncenin sorunsallaşmış amelî çözümlemesi ve onu salih kılma çabasıdır. 

Günümüzde özellikle Batı düşüncesinin etkisiyle İslam toplumlarında ortaya çıkan ilmî ve entelektüel erozyon; düşünce zeminin kaybolmasına, usulün (ilmî düşünce geleneğinin) ortadan kalkmasına neden olmuştur.  Tarih boyunca İslam düşüncesi usul ve esasların varlığı ekseninde anlam bulmuş, İslam âlimleri usul olmadan, vusulün (ulaşma) olamayacağını ifade etmişlerdir.

Günümüzde İslam dünyasında ve İslam düşüncesinde yaşanan gerileme neticesinde ortaya çıkan temel sorunlar dolayısıyla içtihadın yeniden canlandırılması gerektiği yönünde görüşler ağırlık kazanmıştır. İslam’ın, çağın temel sorunlarına çözümler üretmesinin yolu tekrar insanlığa değer katacak nitelikli düşünce zeminine ulaşmasıyla mümkün olacaktır. Dolayısıyla “içtihat, İslam'ın evrenselliğini ve yeterliliğini gösterme çabası”[7] olarak ilmî ve amelî hayatı domine ederek varlık gösterir. İçtihat, İslam düşüncesinde sadece fıkıh alanıyla sınırlı kalmayıp kelam, tasavvuf, ahlak gibi alanlarda da kendini gösterir. Müçtehidler, İslam'ın temel ilkelerinden hareketle, değişen şartlara uygun çözümler üretmeye çalışırlar. Bu bağlamda hukuk mektepleri içtihadın üç mertebesinin olduğunu kabul ederler:[8]

1. Yasamada, sadece mezhep kurucularına has olan tam otorite,

2. Bir mezhebin sınırları içerisinde tatbik edilen yasama konusundaki nispi otorite,

3. Mezhep kurucuları tarafından çözümsüz bırakılmış bir konu hakkında çözüm getirmek için kullanılan özel otoritedir.

Bu üç kategoride görüldüğü üzere bazı mezhepler mutlak otoriteyi kurucu mezhep âlimlerine has kılarak içtihat düşüncesine üst bir sınırlama getirmişlerdir. Bu bağlamda burada ortaya çıkan mutlak müçtehit kavramı sadece tam teşekküllü, imkânsız şartları haiz ulema prototipinin ortaya çıkmasına sebep olmamış, aynı zamanda içtihat düşüncesinin imkânsızlaştırılarak ağır/zor kriterlere bağlanması gibi aşılması zor problemleri de beraberinde getirmiştir.

1. İçtihadın İslam Hukukundaki Temel İşlevi

İslam hukuku, Kur’ân ve sünnetten elde edilen temel ilkeler ışığında gelişen ve değişen toplumsal şartlara uyum sağlayan bir hukuk sistemidir.[9] İctihat, İslam hukukunun bu dinamik yapısının temel unsurlarından biridir. Değişen şartlar ve yeni durumlar karşısında içtihat yoluyla İslam hukukunun temel ilkeleri doğrultusunda yeni hükümler geliştirilebilmektedir. İçtihadın İslam hukukundaki en önemli işlevi, hukuku değişen şartlara uyarlamak, yeni durumlar için yeni imkânlar oluşturmak ve evrenselliğini korumaktır. İslam hukuku, ana ilke ve kuralları açısından belli bir zamana ait olmayıp, bütün zamanların hukukudur. Bu yönüyle içtihat, İslam hukukunun her çağda ve coğrafyada uygulanabilmesini sağlayan temel mekanizmadır. Bu sayede İslam hukuku dinamiktir ve toplumsal ihtiyaçlara cevap verebilmektedir.

Dinamikliği sağlamada temel etken olan içtihat, dinî bir vecibe ve hayati bir zaruret olarak görülmüştür. “Hâkim içtihat eder ve isabet ederse kendisine iki sevap verilir. Eğer içtihat eder ve hata ederse ona bir sevap vardır.” gibi hadislerle ictihada teşvik edilmiş, hatta bir müçtehidin kendi zannını bırakıp başka bir müçtehidi taklid etmesi caiz görülmemiştir.[10]

İslam tarihi boyunca içtihat anlayışında çeşitli değişmeler yaşanmıştır. Özellikle fıkıh tarihi içerisinde içtihat ve taklit arasındaki gerilim, mezheplerde taklitçiliğin ve taassubun ön plana çıkması gibi unsurlarla karakterize edilmiştir.[11] İçtihat, İslam'ın ilk dönemlerinden beri kullanılmıştır ve İslam hukukunun gelişmesine önemli katkılar sağlamıştır. Ancak zamanla içtihat anlayışı farklı yorumcuların ve düşünce akımlarının etkisiyle şekillenmiş ve evrim geçirmiştir. Yaşanan değişmeler arasında farklı yaklaşımların etkisiyle içtihadın kıyasa dönüştürülmesi, içtihat kapısının kapandığı vehmi, istihsan anlayışının belirli bir çerçeve içinde sınırlandırılması ve literal anlamın öncellenmesi gibi yöntemlerin benimsenmesi yer almaktadır.[12] Bu hususlar, aynı zamanda içtihat sürecini düzenlemeyi ve keyfiliği durdurmayı amaçlamıştır.

İslam dünyasında yaşanan sosyo-politik ve kültürel değişikliklerin bir sonucu olarak İslam medeniyetinin yaşadığı gelişim ve değişim, içtihat anlayışıyla da yakından ilişkilidir. Fikrî donukluk beraberinde birçok duraksamayı getirmiştir. İbni Haldun'un, “Mahallî ve evrensel pek çok medeniyet doğmuş, büyümüş, zirvesine ulaşmış ve sonunda çökmüştür.” tespitinde de görüldüğü üzere başarı ve gerilemenin önemli nedenleri arasında bu ilmî ve ahlaki üretkenlikte yaşanan düşüşün etkisi yadsınamaz bir gerçekliktir. Bu, İslam tarihi boyunca içtihat anlayışında yaşanan değişmeler, mezhep taklitçiliğinin ve taassubun ön plana çıkması, fıkıh tarihi içerisinde içtihat ve taklit arasındaki gerilim, mezheplerin donuklaşması gibi unsurlarla karakterize edilmiştir.

İçtihat kapısının kapanmasındaki temel saik, fıkıh usulünde içtihadın vazgeçilmez olduğunu gösteren şartların zamanla aşırı katı ve kusursuz bir hâle getirilmesi ve bu şartların insanlar tarafından yerine getirilmesinin zorlaşmasıdır. Bu durum, içtihat yapabilme yeteneğine sahip olan fakihlerin sayısının azalmasına ve içtihat düşüncesinin zayıflamasına yol açmıştır. İçtihadın yapılabilmesi için gereken şartların aşırı katı hâle getirilmesi, içtihadın sürekliliğini ve dinamizmini engellemiş ve taklide yol açmıştır. Bu durum, İslam hukukunun değişen şartlarda kendisini yenilemesini zorlaştırmış ve toplumsal bir  yapıya kavuşmasını zorlaştırmıştır.

Bu bağlamda klasik ulema bir müçtehidin sahip olması gereken asgari nitelikleri şöylece saymışlardır:

1. Derin bilgi ve uzmanlık: Müçtehitler; Kur'an, hadis, fıkıh usulü, dil ve diğer ilgili alanlarda geniş bir bilgi birikimine sahip olmalıdır. Verilecek hükmün referans bilgisine sahip olmak, Kur’an ve hadis gibi dinin temel metinlerinin anlaşılıp çözümlemelerinin yapılmasında temel bilgi ve donanıma sahip olmak, dünün ve bugünün koşullarının bilgisine vakıf olmak ve bu bağlamda kıyas tecrübesinden istifade etmek bu konuda âlim sıfatını haiz olmak müçtehit için vazgeçilmez temel unsurlardır.

1. İctihat yeteneği: Müçtehitler; analitik düşünme, muhakeme, dinî hükümleri doğru yorumlama ve yeni durumlara uyarlama yeteneğine sahip olmalıdır. Bu şekilde güncel sorunlara modern dönemin koşulları göz önüne alınarak çeşitli çözümlemeler getirilmesine katkı sunabilirler.

1. Adalet ve objektiflik: Müçtehit şahit olduğu anın temel sorunlarına çözümler getirmekle mükelleftir. Ortaya koyduğu çözümlemeler temel Kur’ani parametreler dışında örf gibi temel kültürel ve mezhebi normlardan referans alarak da bir çözümlemeye gidebilir. Müçtehit bu temel referansları bir taassuba dönüştürmeme sorumluluğunu taşımalıdır. Kişiye, kuruma ve kültüre göre bir meselenin çözümlemesi çeşitlilik arz edebilir. Bu konuda dinî hükümleri toplumun çeşitli kesimleri içinde adil bir rehberlikle çözüme kavuşturulacaktır.

Hakeza İslam hukukunda dinî hükümleri yorumlama ve yeni durumlara uyarlama yeteneği belirli prensipler ve sınırlar içinde gerçekleşir. Bu bağlamda içtihat düşüncesinin temel sınırları ile ilgili kısaca şunlar zikredilebilir:

İçtihadın temel sınırlarından biri, dinî hükümleri yorumlarken ve yeni hükümler üretirken tarafların serbestçe bu süreci gerçekleştirmesi gerekliliğidir. İçtihat yapılırken belirli temel koşullar göz önüne alınarak yapılmalıdır. Çeşitli sınır ve kıstasların olması içtihadı ilkesel bir zemine oturtacaktır.  Bu koşullar, içtihadın geçerliliğini ve doğruluğunu sağlamak amacıyla belirlenir ve içtihadın belirli standartlara uygun olmasını sağlar. İctihat yapılırken İslam hukukunun genel prensipleri, adalet ve ahlaki değerler gibi temel ilkelere uygunluğu sağlanmalıdır. Temel haklarla diğer anayasal hükümlerin çatışması durumunda içtihadın temel sabitelere dayanarak daha belirleyici bir rol üstlenmesi bir zorunluluktur. Bu bağlamda uygun çözümlere ulaşılması için dinî hükümleri yorumlama ve yeni durumlara uyarlama sürecinde belirli prensiplerin olması ve bir dizi ilkesel sınırların gözetilmesi içtihadın doğruluğunu ve geçerliliğini daha fazla tahkim edecektir.

İçtihadın, modern dünyanın bunalımlarına ve karmaşık sorunlarına İslami çözümler sunma potansiyeli bulunmalıdır. Bu içtihadın varlık gayesine uygun olarak yaşanan daralmayı aşmak ve sorunu çözmek hususunda yeni düşünce zeminlerinin oluşmasına olanak tanır.

[1]Kur’an-ı Kerim, Nahl Suresi 43.

[1]Müstakim Arıcı, “Başlangıçtan 19. Yüzyıla İslam Ahlak Düşüncesine Bütüncül Bir Bakış: Konu-Problem (Mevḍūʿ-Mesāʾil) Ayrımı Temelli Bir Literatür Tasnifi”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63:1 (2022), 81-120  https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2279001

[1]İsa Özçelik, İslami Hareket İlkeler ve Meseleler, (Şecere Yayınları, 2024), s. 79.

[1]Taklit körü körüne yanlış doğru demeden tabi olmaktır.  Takip ise tetkike dayalı, delillerin güçlülüğü veya söz konusu müçtehide güven üzerine bina edilmiş bir yoldur. Taklid’te ırk, kabile, coğrafya ve kültür gibi doneler aktif rol oynarken, takip de daha çok bilgi, düşünce ve tecrübe aktif rol oynar. Taklid daha çok halkın tabi olduğu bir anlayış iken takip daha çok düşünce teatisi neticesinde ulaşılan bir yoldur.

[1]Wasim Ahmed, “İkbal'in ( 1877-1938) İçtihad Anlayışı”, Çev: Menderes Gürkan, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, Sayı: 6, (2005) s.1, sh. 61

[1] Taha Abdurrahman, Dinin Ruhu: Sekülarizmin Sığlığından İlahi Sözleşme ve Emanet Paradigmasının Enginliğine, çev. Soner Gündüzöz, (Pınar Yayınları:2024), s.256

[1]H. Yunus Apaydın, “İctihad” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/içtihad 

[1]Wasim Ahmed age, sh. 62

[1]Vahap Ovacı, “İslam Hukukunun Karakteristik Özellikleri”, Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7/7 (2015), ss. 69-80

[1]Fatma Arslan, İslam Hukukunun Evrenselliğini Sağlayan Dinamikler, Genç Atabe Dergisi 3, 2022 sh.11

[1]Murteza Bedir, “Arayışlar Döneminde Fıkıh”, İslam Düşünce Atlası https://islamdusunceatlasi.org/arayislar-doneminde-fikih

[1] Abdurrahman Candan, “Fıkıhta Sedd-u Babi’l-İçtihad ve Kıyas Bağlamında Yorumu Sınırlandırma Çabaları, Kırıkkale İslami İlimler Fakültesi Dergisi (KİİFAD) 3/5, (2018).