İSLAMİ DAVETTE ÜSLUP - YÖNTEM BİRLİĞİ: Ortak İstikamet, Üretici Eylemsellik ve Davet Ahlakı
İmam Malik’in "Bu ümmetin sonu, ancak evvelini ıslah eden menheçle ıslah olur" ilkesi uyarınca, Hz. Peygamber’in Mescid-i Nebevî'de (Ashab-ı Suffe) uyguladığı üç temel ilke günümüzde davet ve irşad faaliyetlerinde bize yol göstermektedir.
- İlim: Kur'an ve Sünnet bilgisinin doğru ve özgün biçimde öğretilmesi.
- Nefis Tezkiyesi ve Terbiyesi: Sadece zihni bilgi yüklemekle yetinmeyip mü’mince bir manevi terbiye ve ahlakın kazandırılması.
- Tebliğ ve İrşad Ruhu: Elde edilen ilim ve terbiyeyi topluma aktarma, irşad ve cihad bilincinin verilmesi
İslami davette üslup ve yöntem birliği, farklılıkları ortadan kaldırmak mıdır, yoksa farklılıklar içinde ortak bir davet ahlakı ve istikameti oluşturmak mıdır? Hiç şüphesiz ki İslami davette yöntem birliği, herkesin aynı cümleleri kurması veya aynı yöntemi uygulaması değildir. Birlik; aynı hakikate yönelmek, aynı ahlaki ilkeleri gözetmek ve farklı yöntemleri ortak bir davet sorumluluğu içerisinde kullanabilmektir.
Davetin Mahiyeti: Biz Neyi, Niçin, Kime, Nasıl ve Hangi Sıfatla Anlatıyoruz?
Biz neyi niçin ve kime anlatıyoruz kısmı davetin mahiyeti ile ilgiliyken nasıl ve hangi sıfatla yaptığımız kısmı mahiyetinden çok işin usül-üslup ve araçsallığına dönük bir ayırımdır.
Öncelikle davetin amacının doğru tanımlanması gerekmektedir. Amacın tanımlanmadığı bir eylemin istikamet bulması mümkün değildir.
- Davetin istikameti doğru araçlarla ve kolaylaştırıcı unsurlarla kısa sürede mahiyet kazanır.
- Kısaca davet, insanları Allah'a, Resulüne dinin temel hakikatlerine ve nihai amaç olarak kulluk bilincine çağırmaktır. Davet kendi içinde iki boyuta sahiptir. Birincisi, gayrimüslim toplumlarda yapılan davet; ikincisi ise İslam toplumlarında iç çözülmelere karşın öze dönüş anlamında yapılan davet.
- Her iki durumda da davetçinin başarısı, insanın hakikatle kurduğu ilişkinin güçlülüğü ve ıslahın gerçekleşmesiyle ölçülür.
- Davet asla bir tahakküm değil bir sorumluluktur; insanları yönetme değil, hakikate rehberlik etme çabasıdır.
Bu durumda nerde durduğunu bilmeyen bir davetçi model olabilir mi?
Davetin amacı konusunda bir bulanıklık varsa üslup ve yöntem konusunda da birlik sağlamak mümkün değildir.
Önce iman, sonra Kur'an: Bilginin çok kolay ulaşılabildiği günümüzde sadece bilgi yüklemek yetersizdir. Sahabenin “Biz Kur’an’dan önce imanı öğrendik” anlayışıyla önce güven (emin vasfı), samimiyet ve imani bilinç kazandırılmalı sonrasında Kur'an bilgisi bu zemine bina edilmelidir.
Üslup Birliği: Hakikati Anlatırken Ahlakı Kaybetmemek
İslami davette üslup, mesajın dış kabuğu değildir. Mesajın insanlara nasıl ulaştığını ve nasıl karşılık bulduğunu belirleyen temel unsurlardan biridir.
Kur'an davet üslubuna ilişkin bazı temel kriterler önümüze koyar:
a- Muhatabın durumunu, şartlarını ve ihtiyaçlarını dikkate alarak konuşmak ki bu hikmettir. (Nahl, 16/125)
b- İnsanların onurunu koruyan, gönüllerine dokunan ve iyiliğe teşvik eden bir dil kullanmak ki bu güzel öğüttür. (Nahl, 16/125)
c- Farklı düşünen, itiraz eden veya eleştiren insanlarla bile ahlaki ölçüleri korumak ki bu en güzel şekilde mücadele etmektir. (Nahl, 16/125)
Bu üç ilke davette üslup ve anlatının özüne dayalı önümüze esaslı bir reçete koyar.
Şu Ayırımlar Bilinmeden Ortak Birliktelik Ortaya Koymak Mümkün Gözükmemektedir.
1- Bir davetçi haklı olmak ile haklılığını doğru bir üslupla anlatabilmek arasındaki farkı bilmek zorunda. Yanlış üslup doğru sözün celladıdır düsturu bize bu konuda yol göstermektedir.
2- Eleştiri ile tahkir arasındaki sınırı bilmek. Bu hususta sınırımızı bilmek, Onların ilahlarına/mabudlarına karşı haddimizi bilmek hududullahtandır.
3- Sertlik ile kararlılık arasındaki fark ayırt edebilmek. “Eğer onlara kaba katı sert davranmış olsaydın etrafında dağılım giderlerdi” ilkesi kulağa küpe olmalıdır. (Âl-i İmrân Suresi 159)
4- Muhatabı kazanmak yerine tartışmayı kazanma hastalığına düşmemeli.
· Davette amaç karşı tarafı susturmak veya mağlup etmek değildir.
· Hakikati güzel bir şekilde anlatmak ve muhatabın düşünmesine imkân tanımaktır.
· Haklı olmakla haklılığını güzel bir üslupla ifade etmek arasındaki fark önemlidir.
5- Davetçinin temsil ettiği değerlerle davranışlarıyla uyumu.
Söylediğimiz şey kadar nasıl bir insan olduğumuz da önemlidir. Davetçinin şahsiyeti/ameli sözünden daha değerlidir.
Bu bağlamda, bir davetçinin diliyle anlattığı hakikat, davranışlarıyla inkâr edilmemelidir. Çünkü bazen insanlar anlattığımız hakikatten önce o hakikati anlatan insanın ahlakıyla karşılaşırlar. Şüphesiz ki amel sözü kuşatır. Ameli eğri olanın sözü gürültüden ibarettir.
Ø İnsanları dinlemeyi, anlamayı ve sabretmeyi bilmelidir. Eleştiriye açık olmalı, kendisini ve yöntemlerini sorgulayabilmelidir.
Ø Başkalarının başarısından rahatsız olmamalı, davetin başarısını kendi şahsi başarısının üzerinde tutmalıdır.
Ø Fussilet suresi 34. ayette kötülüğün en güzel olanla savılması ilkesi bize ışık tutar.
Ø Güzel ahlakın, davetin en güçlü anlatım biçimlerinden biri olduğunu unutmamalıyız.
Ø Muhatabı tanımak ve anlamak süreçte başarının önemli bir unsuru olmakla beraber Zamanı ve zemini bilmekte son derece önemlidir. Hangi mesele öncelikli, hangi yöntem daha uygun sorusu cevap bulmalıdır. Her doğru bilgi her zaman ve her zeminde aynı önceliğe sahip değildir.
· Her insanın bilgi seviyesi, hayat tecrübesi, beklentileri ve soruları farklıdır.
· Herkese aynı cümlelerle, aynı yöntemle hitap etmek doğru değildir.
· Hz. Peygamber'in insanları tanıyan ve onların durumlarına göre konuşan davet anlayışı örnek alınmalıdır.
6- Yargılayan değil, umut veren bir dil ancak bilinç inşa edebilir.
· Unutmayalım ki nebevi davet bir gelecek tahayyülüdür. Salt bugünün inşası üzerinde durmak. Umut gelecektedir. Umudu olmayanın geleceği yoktur.
· İnsanların geçmişini ve hatalarını merkeze almak yerine, değişim imkânlarını göstermek gerekir.
· Günahı eleştirirken insanı bütünüyle değersizleştirmemek gerekir.
· Davet, insanlara Allah'ın rahmetinden ümit kesmemeyi hatırlatmalıdır.
7- Modern dünyayı anlamak ve nereye doğru gittiğimizi doğru okumak bizi birleştirecek ayırıcı bir unsurdur.
· Sosyal medyanın geçici rüzgarlarından vahyin esenlik veren limanlarına sığınmak.
· Savrulmadan, farklılıkları fırsatlara dönüştürmek zorundayız.
· Modern çağın insanı olarak gençleri öncelemek ve geleceğe yatırım yapmak. Gençleri suçlamaktan çok, anlamaya çalışmak
· Dijital ortamda da Müslümanca bir ahlakı temsil etmek.
· Dijitalizmin girdabına hapsolmadan çevirim içi kalmak. Sorgulayıcı olmak; teslim olmamak.
İbn Miskeveyh, Tehzib-i Nefis adlı eserinde diyor ki “Akıl ne kadar gelişip kemâle ererse kendi kusurlarını da o kadar çok keşfeder.” Yani burada akıl kendi eleştirmeni oluyor. Mevlâna da bunu “eleştiren akıl” diye niteliyor. O diyor ki: Bir şahıs Peygamberin yanına geldi ve “Ben ne iş yaparsam yapayım hayatım iyileşmiyor, hangi kapıyı çalsam yüzüme kapanıyor. Ben ne yapayım?” dedi. Allah'ın Resûlü ona buyurdu ki “Her aldığın kararda anlaşmayı iptal etme seçeneğini şart koş ve üç gün onun üzerinde düşün. Eğer bu şekilde ihtiyatla ve akılcı bir şekilde karar alırsan sorunla karşılaşmazsın.” diye buyurdu. Mevlâna devamında şöyle diyor:
Köpeğin önüne bir lokma ekmek atarsan onu önce koklar ondan sonra yer. O burnuyla koklar biz ise aklımızla. O hâlde onu koklayalım eleştirel akılla. (Dinani, İrfani söyleşiler, s. 164)
Bu bağlamda alacağımız ders: İhtiyat ve geri dönüş kapısı bırakmak, zihinsel olgunlaşmak ve her bilgiyi almaktansa eleştirel akıl süzgecine başvurmak. Ve en önemlisi de bir hatada tekrara düşmeden önce üzerinde muhasebe etmek, sorunu görmek ve hata yapmayı giderecek hususa yoğunlaşmak.
Mutlak Bir Tek Yöntemden Bahsedilemez Ancak İstikametin Yönü Bizi Bir Araya Toplayacaktır.
“Bugün İslami davet alanında ciddi bir insan kaynağımız, çok sayıda kurumumuz, farklı çalışma alanlarımız ve önemli imkânlarımız var. Peki bütün bu imkânlara rağmen neden ortak bir davet dili ve kültürü oluşturmakta zorlanıyoruz?”
İnsanların yaşadıkları çevre, eğitim düzeyleri, kültürel birikimleri, sorunları ve ihtiyaçları farklıdır. Dolayısıyla herkese aynı cümlelerle, aynı araçlarla ve aynı yöntemlerle ulaşmaya çalışmak mümkün değildir.
Kur’an bu hususta önümüze bir perspektif açıyor: Yusuf suresi 108. ayeti “basiret üzere davet” nitelemesi bunu anlama hususunda bize yardımcı olmaktadır.
De ki: “İşte bu, benim yolumdur. Ben ve bana uyanları bilerek (bir basiret üzere) Allah'a çağırırız. Allah'ın şanı yücedir. Ben, Allah'a ortak koşanlardan değilim.”
Buradan şunu çıkarıyoruz: Bu yol yöntem/menheç sadece Peygamberin değil ona tâbi olan bütün müminlerin ortak yoludur. Kur’anın bu yolu basirettir. Basiret, hikmete dayalı bir duruş bir görüş bir kavrayıştır. Bu yöntemi sorunsallaştırmaz. Daha çok izan ve idrak kapılarını açar. Ve bizi bir istikamette bir araya getirir.
Burada şu hususun altını çizmekte fayda vardır: Sabitelerimizde taviz veremeyiz. Yöntemlerimizde gelişime ve çeşitliliğe açık olmalıyız. Araçlarımızı çağın şartlarına göre yenileyebilmeliyiz.
Bu anlamda: İstikametimizde birlik, yöntemlerimizde esneklik, ilkelerimizde kararlılık, uygulamalarımızda hikmet sahibi olmak bizi ortak noktaya taşıyacaktır.
İslami davetin yol haritasını belirleyen ve bizi ortak bir istikamete götüren ilkeler olmalıdır. Bu hususlar din ve davet ilişkisinde bizi ortak bir noktaya taşıyacak bazı hususları burada paylaşmak isterim.
a. Dinde zorlama yoktur.
b. Din tek bir yoruma indirgenemez
c. Yol da hedef gibi makbul olmalıdır. (Seyid Kutub’un Yoldaki İşaretlerde geçen şu sözü meramımızı özetler: Nasıl bu dava ilahi ise şüphesiz buraya götüren yolda ilahidir.)
d. Asıl olan huzur ve güven ortamını temin etmektir: Şeriatın maksadı (makasidü’ş-şeriâ) olarak formülleştirilen, can, mal, din, akıl ve nesil emniyetini temin etmek, öncelikle devletin salih amel alanına giren beş temel mükellefiyetidir. Bu ilkeler, aynı zamanda İslam’ın hayata dair iddialarını gerçekleştirmek isteyen bütün bireysel ve kurumsal teşebbüsleri de ilgilendirmektedir. Bunları korumak ve daveti bunların üzerinde inşa etmek emin bir belde inşa etmenin en önemli yoludur.
Şuayb peygamberin davetindeki ıslah vurgusunu hatırlamak gerekir: “Size yasak ettiğim şeylerin aksini yaparak size aykırı davranmak istemiyorum. Ben sadece gücümün yettiği kadar ıslah etmek istiyorum. Fakat başarmam ancak Allah'ın yardımı iledir. Yalnız O'na dayandım ve yalnız O'na döneceğim.” (Hud-88) herkesin bu süreçte yer alması ve kıymetli katkılar ortaya koyması bizi başarıya daha tez ulaştıracaktır.
e. Amaç davetçiye değil, kendine getirmektir.
f. Davette çıkar gözetilemez.
“De ki: Buna karşılık, sizden, Rabbine doğru bir yol tutmayı dileyen kimseler (olmanız) dışında herhangi bir ücret istemiyorum.” (Furkan-57)
g. Müminlerin tamamı kardeştir. Mezhep, grup, ekol, okul, cemaat, vs. hususların kardeşliği sekteye uğratmaması. Kendisinden başka hiç kimse yokmuş gibi davranmamalıyız.
Davet Alanında İhtilaf, Rekabet ve Parçalanma Sorunu
Günümüz İslami davet ve irşad çalışmalarında zaman zaman şu sorunlarla karşılaşıyoruz:
· Yöntem farklılıklarının aidiyet farklılıklarına dönüştürülmesi.
· Farklı çalışmaların birbirini tamamlamak yerine birbirine rakip görülmesi.
· Kendi yöntemini tek doğru yöntem olarak kabul etme eğilimi.
· Kişilerin ve yapıların davetin önüne geçmesi. Kişileri ve kurumları davaya öncelemek.
· İhtilafların ilmi ve ahlaki zeminlerden çıkarılarak şahsileştirilmesi.
· Ortak hedeflerin yerine kurumsal veya grupsal çıkarların öne geçirilmesi.
Burada şu hususun altı çizilmelidir: “Davetin önündeki en büyük engellerden biri, dışarıdaki insanların ilgisizliği değil davetin ideolojik bir ayartma unsuruna dönüşmesidir. Davetin mahiyeti/problemi, aslında İslami davetin tarih boyunca maruz kaldığı araçsallaştırılma problemidir. Davetin davetçinin benimsediği “özel” gayelere bağlı olarak yapılması, İslam daveti için bir talihsizliktir. Zira davetçiden beklenen İslam’ı, ihtiyaç sahibine en otantik/en saf ve en yalın haliyle ulaştırmasıdır. Davetin anlam kaybına uğrayarak davetçinin anlayış ve beklentilerine hizmet eder hâle gelmesi davetçinin asli misyonunu unutup, aracı olduğu iki unsur arasındaki ilişkiyi kendi lehine olmak üzere zaafa uğratmasıdır.” (Mahsun Aytepe, İslami Davette “Davetçi” Problemi ve Bunu Aşmanın Koşulları, s. 71) Bu bağlamda davetin politik ve ideolojik bir malzemeye indirgenmesi mesajı ve amacı buharlaştıracaktır.
Ortak Bir Davet Metoduna Bizi Taşıyacak Olan Şey Ortak Bir Ahlak Kültürüdür.
Bu hususta beş temel ilke önerilebilir:
1. Ortak hedef: Davetin nihai amacı ve temel öncelikleri konusunda mutabakat. Birlikte korunacak ve taviz verilmeyecek (İlkelerde birlik): İnanç, temel değerler, ahlaki ölçüler ve davetin nihai hedefi.
2. Ortak ahlak (üslupta ortak ahlak): Merhamet, nezaket, adalet, tevazu ve kardeşlik hukukuna riayet. Bu en temel vazgeçilmezimizdir.
3. Ortak dil: İslam'ın temel değerlerini zedelemeyen, ayrıştırmayan ve ötekileştirmeyen bir dil.
4. İş birliği: Farklı yapıların/ekiplerin birbirini rakip değil tamamlayıcı görmesi.
5. Öz eleştiri: Davet yöntemlerinin sonuçlarını düzenli olarak değerlendirmek, geliştirilmesi ve gerektiğinde yenilenmesi. Bu geliştirilecek en önemli yönlerimizden biridir. Muhataba, zamana, zemine ve ihtiyaca göre farklı araçlar ve uygulamalar kullanılmalıdır.
Son olarak,
"İslami davetin bugün ihtiyacı olan şey, herkesin aynı şeyi söylemesi, aynı kurumda bulunması veya aynı yöntemle çalışması değildir. “Klonlanmış davetçi tipolojilerinden” klasik tekrarlardan uzak durulmalıdır. İhtiyacımız olan şey birlik ve beraberlik içinde olma, cemaat olma, farklılıklarımızı zenginliğe dönüştürebilecek ortak bir ahlak, ortak bir istikamet ve ortak bir sorumluluk bilincidir. İslami davette birlik, aynı hakikate yönelmek, aynı ahlaki ilkeleri gözetmek ve farklı yöntemleri ortak bir davet sorumluluğu içerisinde kullanabilmektir.
Birbirimizin yöntemini beğenmeyebiliriz fakat birbirimizin samimiyetini, emeğini ve davete katkısını yok sayamayız. Birbirimizle yarışmak yerine birbirimizin eksikliğini tamamlamalıyız.
Üslubumuz davet ettiğimiz dinin ahlakını, yöntemimiz davet ettiğimiz dinin hikmetini, birlikteliğimiz ise davet ettiğimiz dinin kardeşlik anlayışını yansıtmalıdır.
Huzur, huzurda hazır olmaktır. Her huzurda olan hazırda değildir. Huzurda huzur arıyorsan hazır olmalısın. Allah'ın huzurunda olduğunu unutan, insanların huzurunda kendisini kaybeder. Kendini davanın yükünü taşımaya hazırlamayan, davanın yükünü başkalarına yükler. İnsanlara huzur vermeyi bilmeyen ise anlattığı hakikatin güzelliğini kendi davranışlarıyla gölgeler.
Geleceğin Soruları
Fırsatlar veriler mi? Fırsatlar yaratılır mı?
Sistematik bir davet fıkhı mümkün müdür?
Profesyonelleşmek, ilerlemeye engel midir?
Davette yöntem fıkhını kaleme alan yazarların kitaplarıyla, yasadışı coğrafyalara tesiri ne oldu?
Bu davet fıkhı kitapları başarı sağladı mı? Davet usulü kitapları günümüze ne söyler?
Modern dünyayı davet ve tebliğ açısından nasıl okumalıyız? Hangi metodoloji insanlığı hidayetle buluşturur?
M. Garip Cesur · Diğer Yazılar
İçtihat (1) İslam Hukukunda Düşüncenin Sürekliliği ve Yenilenme Çabasına Giriş
02NATO, Küresel Vesayet ve İnsanlığın Kaybolan Vicdanı
03“ Sumud Gemisi” Bize Ne Anlatıyor ve Bizi Nereye Götürüyor
04Şehadetinin 56. Yıl Dönümü Vesilesiyle, Seyyid Kutub’un “Yahudi İle Savaşımız” Kitabı Üzerine
05İsrail Kolonyalizmi, Kavramsal Maniplasyonlar Ve Yeni Tarihçilik-2
06İsrail Kolonyalizmi, Kavramsal Manipülasyonlar ve Yeni Tarihçilik-1
07Modernizm İle Post’u Arasında İslamcılığın Sınırları
Yorumlar
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.
