Tevhîd: Bütüncül İslam Anlayışı (3)

3. Kur’ân’da Tevhîd

Hz. Peygamber’in ifadesiyle Kur’ân-ı Kerîm, Allah’ın gökten yeryüzüne uzatılmış ipidir. İnsanlığın hidayeti için gönderilmiş son ilâhî vahiy olan Kur’ân-ı Kerim, insanın Allah, insan, kâinat ve hayatla kuracağı ilişkinin temel ilkelerini belirler. İnsanı yaratılış gayesine yöneltmek, onu sırât-ı müstakîme ulaştırmak ve dünya hayatını kulluk zemini üzerine inşa etmek amacıyla gönderilen Kur’ân’ın bütüncül mesajının merkezinde tevhîd ilkesi yer alır. Bu bakımdan Kur’ân’ın temel paradigmasını, insana Allah’ın birliği etrafında yeniden mevzi verme çabası olarak değerlendirmek mümkündür.

Kur’ân, insanın kendisi, diğer insanlar ve içinde yaşadığı tabiatı/kâinatı anlamlandırırken hareket edeceği temel çıkış noktası olarak tevhîd kavramını merkeze alır. Bu tevhîdin tazammun ettiği birlik, yalnızca Allah’ın sayısal olarak bir olduğunu ifade eden teorik ve soyut bir önerme değil aksine Allah’ın zâtında, sıfatlarında, fiillerinde ve ulûhiyetinde eşsiz ve benzersiz oluşunu; yaratmanın, hükümranlığın, rızık vermenin, kulluğun ve nihâî itaatin yalnızca O’na ait olduğunu ifade eder. Yani tevhîd, aslında insanın bütün varlık tasavvurunu kuşatan olmazsa olmaz temel ilkedir.

3.1. Kur’ân’da Tevhîd Kavramı ve Allah Tasavvuru

Kur’ân-ı Kerîm’de “tevhîd” kelimesi, sonraki dönemlerde kazandığı ıstılâhî anlamıyla doğrudan kullanılmamaktadır. Bununla birlikte tevhîdin anlam alanını oluşturan çok sayıda farklı kavram veya ifadeler Kur’ân’ın tamamına yayılmış durumdadır. Özellikle “vâhid” (واحد) ve “ehad” (أحد) kavramları Allah’ın birliğini ifade ederken; “lâ ilâhe illâ hû”, “lâ ilâhe illallah” ve bunun gibi ifadeler Allah’tan başka ilâh bulunmadığını ortaya koymaktadır. Bunun yanında rab, ibadet, kulluk, mülk, halk, emir, hüküm ve şirk gibi kavramlar da Kur’ân’ın tevhîd anlayışının farklı boyutlarını ortaya koyan semantik kavramsal alanını oluşturur. Dolayısıyla Kur’ân’da tevhîdi yalnızca “vâhid” veya “ehad” kelimelerinin geçtiği âyetlerde aramak doğru değildir. Zira tevhîd semantik kavramsal alanıyla birlikte düşünüldüğünde, Kur’ân’ın Allah tasavvurundan insan tasavvuruna, yaratılış anlayışından ahlâkî sorumluluğa, peygamberlikten âhiret inancına kadar uzanan geniş bir anlam alanı içerisinde ele alınmalıdır. Kur’ân’ın bütünlüğü içerisinde bakıldığında tevhîd, yalnızca belirli âyetlerin konusu değil, bütün mesajını bir arada tutan temel zemin olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle tevhîd anlayışı en azından üç temel düzlemde ele alınmalıdır: 1- Allah’ın zâtı ve birliği 2- Allah’ın yaratma ve yönetmedeki mutlaklığı 3- İnsanın yalnızca Allah’a kulluk etmesi. Bu üç başlığa, Allah’ın isim ve sıfatlarının doğru anlaşılması, insan-kâinat ilişkisinin doğru kurulması ve değişen zamana göre farklılaşan şirk biçimlerinin reddedilmesi de eklenebilir.

Kur’ân’ın tevhîd öğretisinin ilk ve en temel boyutu, Allah’ın zâtında eşsiz ve tek oluşudur. Allah, varlığın kaynağı ve bütün yaratılmışların Rabbi olarak hiçbir benzeri ve ortağı bulunmayan yegâne ilâhtır. Bu hakikat Kur’ân’da farklı ifadelerle tekrar tekrar vurgulanır. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

“Allah, hak ve adaleti ayakta tutarak kendisinden başka tanrı olmadığını bildirdi; melekler ve ilim sahipleri de bunu ikrar ettiler. O’ndan başka tanrı yoktur; O mutlak güç ve hikmet sahibidir.” (Âl-i İmrân, 3/18)

Bu âyet, tevhîdin yalnızca insanın ulaşabileceği bir düşünce veya kanaat olmadığını, Allah’ın bizzat kendi birliğine şahitlik ettiğini, meleklerin ve ilim sahiplerinin de bu hakikate şahitlik ettiğini ortaya koymaktadır. Böylece tevhîdin ilk şahidi Allah’ın kendisidir. İnsan açısından yapılması gereken ise bu ilâhî hakikati tanımak, tasdik etmek ve hayatını onun gerektirdiği kulluk bilinci üzerine yaşamaktır.

Kur’ân’ın Allah tasavvurunda O’nun birliği, mekânla veya belirli bir varlık alanıyla sınırlı değildir:

“O, gökte de ilâh, yerde de ilâhtır. O hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (Zuhruf, 43/84).

Bu ifadeler, Allah’ın yalnızca göklerin Rabbi olarak düşünülmesini değil, yeryüzündeki hayatın da O’nun rubûbiyet ve ulûhiyet alanı içerisinde anlaşılmasını gerektirir. Başka bir ifadeyle İslâm’ın Allah tasavvuru, gökyüzü ile yeryüzünü, ibadet ile hayatı ve âhiret ile dünyayı birbirinden koparan parçalı bir anlayışı asla kabul etmez.

Kur’ân’daki en özlü tevhîd beyanlarından biri olan Âyete’l-kürsî’de ise Allah’ın birliği, hayatı, kayyum oluşu, mülkü, ilmi ve kudreti birlikte zikredilir:

“Allah, O’ndan başka tanrı yoktur; diridir, her şeyin varlığı O’na bağlıdır...” (Bakara, 2/255).

Allah’ın birliği, yalnızca “başka tanrı yoktur” şeklindeki olumsuz bir ifadeyle değil O’nun hayat, ilim, kudret, mülk ve hükümranlık gibi sıfatlarıyla birlikte ele alınır. Zira tevhîd, Allah’ın varlığını ve birliğini kabul etmek kadar O’nu sahip olduğu kemal sıfatlarıyla tanımayı ve kabul etmeyi de gerektirir.

Haşr sûresinin son âyetleri de Kur’ân’ın Allah tasavvurunu bütüncül biçimde ortaya koyması bakımından dikkat çekicidir:

“O, kendisinden başka tanrı olmayan Allah’tır; gaybı da görüneni de bilir. O Rahmân’dır, Rahîm’dir. O, kendisinden başka tanrı olmayan Allah’tır; mülkün sahibidir...” (Haşr, 59/22-24)

Burada Allah’ın isim ve sıfatlarının art arda zikredilmesi, doğru bir Allah tasavvurunun tevhîd inancının ayrılmaz bir parçası olduğunu göstermektedir. İnsan Allah’ı ne yaratılmışlara benzetebilir ne de O’nu yalnızca soyut ve uzak bir yaratıcı olarak tasavvur edebilir. Kur’ân’ın Allah tasavvuru; yaratıcı, rab, mâlik, hâkim, rızık veren, bağışlayan, koruyan, bilen ve her şeye gücü yeten Allah tasavvurudur.

Allah’ın birliği, Kur’ân’da öncelikle O’nun yaratıcı oluşu üzerinden temellendirilir. Gökleri ve yeri yaratan, canlıları var eden, hayatı ve ölümü yaratan, bütün varlıkları belirli bir ölçü ve düzen içerisinde meydana getiren yüce Allah’tır. Bu nedenle yaratılmış hiçbir varlık ulûhiyet makamına yükseltilemez. Allah şöyle buyurur:

“İşte Rabbiniz Allah budur. O’ndan başka tanrı yoktur. O her şeyin yaratıcısıdır. Öyleyse O’na kulluk edin. O her şeyin üzerinde vekildir.” (En‘âm, 6/102).

Âyet, yaratma ile kulluk arasındaki doğrudan ilişkiyi net bir şekilde ortaya koymaktadır: Yaratan Allah olduğuna göre kulluk da yalnızca O’na yapılmalıdır. Yaratıcı ile yaratılmış arasındaki ontolojik ayrım, kulluk ilişkisini de belirler. Kur’ân bu hakikati, Allah’tan başka ilâhların hiçbir yaratma gücüne sahip olmadığını söyleyerek de vurgular:

“Yoksa kendileri yaratılmış oldukları hâlde hiçbir şey yaratamayan, kendilerine bile fayda veya zarar verme gücü bulunmayan, öldürmeye, hayat vermeye ve ölüleri yeniden diriltmeye güçleri yetmeyen tanrılar edindiler.” (Furkân, 25/3)

Burada tevhîdin mantıksal zemini açık biçimde ortaya konulmaktadır. Kendisi yaratılmış olan bir varlık yaratıcı olamaz; kendi varlığı üzerinde mutlak tasarrufa sahip olmayan bir varlık başkalarının mutlak Rabbi olamaz. Bu nedenle yaratma, mülk ve rubûbiyet arasında güçlü bir bağ bulunmaktadır. Seyyid Kutub’un ifadesiyle, Allah’ın yaratmada birlenmesi O’nun mülkünde ve egemenliğinde birlenmesini gerektirir. Yaratılanların tamamı Allah’ın mülkünde bulunduğuna göre kulların sahip oldukları şeyler de nihâyetinde O’nun kendilerine verdiği imkân ve nimetlerden ibarettir. Bu açıdan yaratma, mülk, rızık ve rubûbiyet birbirinden bağımsız düşünülemeyecek tevhîdî hakikatlerdir. Kur’ân’ın ortaya koyduğu bu çerçevede Allah yalnızca “yaratan” değil; yarattıklarını yaşatan, rızıklandıran, yönlendiren, koruyan ve onlara hayatlarını sürdürebilecekleri imkânları sağlayan Rab’dir. Dolayısıyla Allah’ın yaratıcı olduğunu kabul edip O’nun rubûbiyetini hayatın dışında bırakmak, Kur’ân’ın tevhîd anlayışının bütünlüğüyle bağdaşmaz.

3.2. Tevhîdin Gereği: Yalnızca Allah’a Kulluk

Kur’ân’da tevhîdin düşünsel/teorik boyutu kadar pratik etkileri de sıklıkla vurgulanmaktadır. Allah’ın tek yaratıcı ve Rab olduğuna iman etmenin doğal sonucu, kulluğun yalnızca O’na tahsis edilmesidir. Bu nedenle Kur’ân’da “Allah’tan başka ilâh yoktur” beyanının hemen ardından “O’na kulluk edin” emrinin gelmesi teori ve pratik arasında olması gereken bütünlükten dolayıdır. Yüce Allah, En‘âm sûresinde: “İşte Rabbiniz Allah budur. O’ndan başka tanrı yoktur. O her şeyin yaratıcısıdır. Öyleyse O’na kulluk edin.” (En‘âm, 6/102) buyurarak tevhîdin bilgi ile amel arasındaki olması gereken bağını açık biçimde ortaya koymuştur. Ayrıca bu husus tevhîd önderleri olan peygamberlerin tebliğlerinde sürekli vurguladıkları temel husustur.

Kur’ân da her peygamberin tevhîd temel çağrısı ile gönderildiğini şöyle ifade eder:

“Senden önce hiçbir resûl göndermedik ki ona, ‘Benden başka ilâh yoktur; şu hâlde bana kulluk edin’ diye vahyetmiş olmayalım.” (Enbiyâ, 21/25)

Nahl sûresinde ise aynı hakikat bütün peygamberleri kapsayacak biçimde şöyle açıklanır:

“Andolsun ki biz her ümmete, ‘Allah’a kulluk edin, tâğuttan uzak durun’ diyen bir elçi gönderdik.” (Nahl, 16/36)

Bu iki âyet birlikte değerlendirildiğinde peygamberlerin mesajlarının temelinde iki yönlü bir hareket bulunduğu görülmektedir: Allah’a kulluk ve Allah dışındaki sahte ilâhlıklardan uzak durma. Başka bir ifadeyle peygamberlerin tebliğ ettiği din, hem bir ispat (olumlama, kabul etme ve inanma) hem de bir nefiy (olumsuzlama ve reddetme) hareketidir. Allah’ın ulûhiyeti kabul edilmeden önce O’nun dışındaki bütün ilâhlık iddialarının reddedilmesi gerekir.

3.3. Tevhîd: Peygamberlerin Ortak Mesajı

Neredeyse üçte biri geçmişin ibret nazarına sunulması şeklinde kıssalardan oluşan yüce kitabımız Kur’ân’ın sunduğu peygamberlik tarihinin ortak noktalarından biri, bütün peygamberlerin insanları istisnasız bir şekilde tevhîde çağırmış olmalarıdır. Hz. Âdem’den (as) Hz. Peygamber’e (sav) kadar bütün peygamberler, insanlara Allah’ın birliğini haber vermiş şirkten sakındırarak yalnızca O’na kulluk etmelerini istemişlerdir.

Nitekim Hz. Nûh’un kavmine yaptığı çağrı şöyledir:

“Andolsun, Nûh’u kavmine gönderdik. ‘Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım. Allah’tan başkasına kulluk etmeyin; ben sizin başınıza gelecek acı bir günün azabından korkuyorum’ dedi.” (Hûd, 11/25-26)

Hz. Hûd toplumuna:

“Ey kavmim! Allah’a kulluk edin; sizin O’ndan başka tanrınız yoktur. Siz sadece iftira ediyorsunuz.” (Hûd, 11/50) demiştir.

Hz. Sâlih’in çağrısı da aynı temeldedir:

“Ey kavmim! Allah’a kulluk edin; sizin O’ndan başka tanrınız yoktur. O sizi yerden yarattı ve orayı imar etmenizi istedi...” (Hûd, 11/61)

Hz. Şuayb’ın tebliğinde ise tevhîd ile ahlâk ve iktisadî adalet arasındaki ilişki dikkat çekici biçimde ortaya çıkar:

“Ey kavmim! Allah’a kulluk edin; sizin O’ndan başka tanrınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik tutmayın...” (Hûd, 11/84)

Bu örnekler, tevhîdin teorik ve soyut bir inanç olmadığını göstermektedir. Tevhîd, ekonomik ilişkilerden adalete, aile hayatından toplumsal düzene kadar insan davranışlarının tamamına yön veren temel ilkedir. Hz. Şuayb’ın tebliğinde Allah’a kulluk ile ölçü ve tartıda dürüstlüğün aynı bağlamda zikredilmesi bunun açık örneklerinden biridir.

Kur’ân’da anlatılan kıssalar özellikle peygamber kıssaları, yalnızca geçmiş toplumların tarihini aktarma amacı taşımaz. Bu kıssalar, insanın Allah’la ilişkisini bozabilecek düşünce ve davranış biçimlerini tespit eden ve bunlara karşı tevhîdî duruş geliştiren yaşamış ve canlı örneklerdir. Bu sebeple Kur’ân’daki peygamber kıssalarını, önemli ölçüde tevhîd mücadelesinin farklı tarihsel ve toplumsal görünümleri olarak okumak gerekmektedir. Bu açıdan Hz. İbrahim’in putperestliğe karşı mücadelesi, Hz. Mûsâ’nın Firavun’un ilâhlık iddiasına karşı duruşu, Hz. Nûh’un kavminin şirk anlayışıyla mücadelesi, Hz. Hûd ve Hz. Sâlih’in toplumlarına yönelik tebliğleri ve Hz. Muhammed’in Mekke müşriklerine yaptığı davet, farklı tarihsel şartlarda ortaya çıkan fakat aynı temel hakikate dayanan tevhîd mücadeleleridir.

Kur’ân, bir yandan “Andolsun onların kıssalarında akıl sahipleri için ibretler vardır.” (Yûsuf, 12/111) âyetiyle kıssaların ibret ve ders boyutuna özellikle dikkat çekerken öte yandan geçmiş toplumların Allah hakkında geliştirdikleri yanlış tasavvurları da eleştirir. Yahudilerin Üzeyir’i, Hristiyanların ise Hz. Îsâ’yı Allah’ın oğlu olarak nitelemeleri bu bağlamda zikredilir:

“Yahudiler, ‘Üzeyir Allah’ın oğludur’ dediler; Hristiyanlar da ‘Mesîh Allah’ın oğludur’ dediler...” (Tevbe, 9/30)

Benzer biçimde Allah’a kız çocukları isnat edilmesi de reddedilir:

“Onlar Allah’a kız çocukları isnat ediyorlar. O bundan münezzehtir. Kendilerine ise istedikleri erkek çocuklarını yakıştırıyorlar.” (Nahl, 16/57)

Kur’ân’ın bu eleştirileri, yalnızca belirli bir tarihte yaşamış belirli toplulukların inançlarının reddedilmesi anlamına gelmez. Bunların ötesinde, Allah’ı yaratılmış varlıklara benzeten ve O’nun mutlak aşkınlığını zedeleyen yanlış ulûhiyet tasavvurunun bulunduğuna dikkat edilmesi gerekir. Zira bu yanlış tanrı tasavvuru her dönem yaşanabilecek temel sorunlardandır.

Buna bağlı olarak Kur’ân, Ehl-i kitaba karşı yürütülen mücadelede İslâm’ın diğer dinlerle ilişkisini belirleyen temel ölçülerden biri olarak tevhîd merkezli ortak zemini de şöyle gösterir:

“De ki: ‘Ey Ehl-i kitap! Sizinle bizim aramızda ortak olan bir söze gelin: Allah’tan başkasına kulluk etmeyelim, O’na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah’ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.” (Âl-i İmrân, 3/64)

3.4. Şirk Kaynakları: Bilgisizlik, Zan, Taklit ve Kibir

Yüce Kur’ân, insanın tevhîdden uzaklaşıp sapmasını yalnızca teorik bilgi eksikliğiyle yani bilgisizlikle açıklamaz. Şirkin ve yanlış Allah tasavvurlarının arkasında çeşitli psikolojik, epistemolojik ve toplumsal sebepler bulunduğuna dikkat çeker. Bunların başında bilgisizlik ve delilsiz konuşma gelmektedir. Öncelikle Kur’ân, Allah hakkında bilgiye dayanmayan iddiaların insanı zanna sürüklediğini belirtir:

“İyi bilin ki göklerde ve yerde kim varsa hepsi Allah’ındır. Allah’tan başka ortaklara tapanlar, gerçekte hiçbir şeye değil, sadece zanna uymaktadırlar.” (Yûnus, 10/66)

Hz. Yûsuf’un hapishanedeki arkadaşlarına yaptığı konuşma da tevhîd ile delil arasındaki ilişkiyi göstermesi bakımından dikkat çekicidir:

“Ey hapishane arkadaşlarım! Çeşitli rabler mi daha hayırlıdır, yoksa gücüne karşı durulamaz olan tek Allah mı? Allah’ı bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir. Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm yalnız Allah’ındır...” (Yûsuf, 12/39-40)

Bu âyetlerde şirk, yalnızca yanlış bir ibadet biçimi olarak değil, delile dayanmayan bir isimlendirme ve zihinsel kurgu olarak ele alınmaktadır.

Şirkin kaynaklarından biri de ataların inançlarını sorgulamaksızın sürdürme eğilimidir. Hz. Sâlih’in kavminin:

“Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda kendisinden ümit beslenen biriydin. Şimdi babalarımızın taptıklarına tapmamızı mı engelliyorsun?” (Hûd, 11/62)

şeklindeki itirazı, peygamberlerin tevhîd davetinin karşısında geleneksel aidiyetin nasıl bir direnç oluşturabildiğini açıkça göstermektedir. Hz. İbrahim’in babasına yönelik sorgulaması da aynı bağlamda dikkat çekicidir:

“Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?” (Meryem, 19/42)

Aziz Kur’ân, tevhîdî düşüncenin temel özelliklerinden biri olarak sorgulama, delil arama ve aklı kullanma üzerinde durmaktadır.

Şirkin bir diğer kaynağı ise heva ve hevese uymaktır. Necm sûresinde şöyle buyurulur:

“Bunlar sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden başka bir şey değildir. Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Onlar sadece zanna ve nefislerinin arzularına uymaktadırlar.” (Necm, 53/23)

Heva ve hevese kibir ve güç vehmi de eklenebilir. Zira Âd kavminin “Bizden daha güçlü kim var?” şeklindeki sözleri, insanın kendi gücünü mutlaklaştırmasının tipik bir örneğini teşkil etmektedir:

“Onlar, ‘Bizden daha güçlü kim var?’ demişlerdi. Kendilerini yaratan Allah’ın onlardan daha güçlü olduğunu görmediler mi?” (Fussilet, 41/15)

Yine bu bağlamda öncekilerle bağlantılı olarak Kur’ân, Allah’ın âyetleri hakkında delilsiz biçimde tartışanların kalplerindeki kibre dikkat çeker:

“Kendilerine gelmiş hiçbir delil bulunmaksızın Allah’ın âyetleri hakkında tartışanların kalplerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslama vardır.” (Mü’min, 40/56)

Bütün bunlar birlikte değerlendirildiğinde, şirkin yalnızca yanlış bir inançtan ibaret olmadığı hakikati net bir şekilde anlaşılmaktadır. Aksine şirk; bilgisizlik, kör taklit, zan, hevâ, kibir, güç vehmi ve yanlış Allah tasavvurunun birleşmesiyle ortaya çıkabilen çok boyutlu bir zihinsel ve ahlâkî problemdir.

3.5. Tevhîd, Vahiy, Nübüvvet ve Hayat

Kur’ân’ın tevhîd anlayışının önemli özelliklerinden biri de, insan hayatını birbirinden kopuk ve biri ötekine yabancı kompartımanlara ayırmamasıdır. Zira İslam’da Allah’a iman, ibadet, ahlâk, hukuk, iktisat, siyaset ve toplumsal ilişkiler birbirinden tamamen bağımsız alanlar olarak görülmez. Bunların tamamı insanın Allah karşısındaki kulluk ve sorumluluk bilincine dâhil olan alanlar içerisinde değerlendirilir. Bu nedenle aziz Kur’ân, dinin bir kısmını kabul edip başka bir kısmını dışarıda bırakmayı şu ayette eleştirir:

“Yoksa siz kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” (Bakara, 2/85)

Âyetin ilk muhataplarının belirli tarihsel bağlamı bulunsa da ortaya koyduğu genel ilke daha geniş tarihsel alana hitap ederek çağlar üstü bir vasıf taşır. İslâm’ın ortaya koyduğu hakîkat iddiası parçala ayrılarak insanın kurguladığı alanlarla sınırlandırılamaz. Tevhîd de aynı şekilde yalnızca zihinsel bir tasdik veya bireysel bir ibadet alanına hapsedilemez. Çünkü Allah’ın Rab oluşu hayatın bütününü kuşattığı gibi kulluk sorumluluğu da hayatın bütününe yayılır. Tam da bu açıdan tevhîd kavramı, insanın hayatını parçalara ayırmaz ve her bakımdan bütünleştirir. İnanç ve ibadet ile ahlâk, bireysel sorumluluk ile toplumsal adalet, ekonomi ile siyaset, ticaret ve sanat, dünya hayatı ile âhiret bilinci aynı tevhîdî zeminde birleşerek hayatın tümünü bu zeminde kuran insicamlı bir uyumu gerektirir.

İslâm düşüncesinde Allah’ın insanla kurduğu ilişkinin en önemli tezahürlerinden biri vahiydir. Allah, insanı başıboş bırakmamış; yaratılış gayesini, sorumluluklarını, doğru ve yanlışın ölçülerini bildirmek üzere peygamberler göndermiş ve onlara vahiy aracılığıyla yol göstermiştir. Kur’ân’ın tevhîd anlayışı bu sebeple vahiy ve nübüvvetten bağımsız düşünülemez. Peygamberlerin gönderilmesinin amaçlarından biri, insanların Allah karşısında herhangi bir mazeret ileri sürmelerinin önüne geçmektir:

“Müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberler gönderdik ki peygamberlerden sonra insanların Allah’a karşı ileri sürebilecekleri bir mazeretleri kalmasın.” (Nisâ, 4/165)

Bu bakımdan vahiy, insanın aklını ve vicdanını devre dışı bırakan bir müdahale değil aksine insanın doğruyu bulma ve yaratılış gayesini gerçekleştirme sürecinde gerek içeriden gerek dışarıdan gelebilecek müdahaleleri engelleyen ilâhî rehberliktir. İnsan aklı önemli bir imkân olmakla birlikte sınırlı ve yanılabilir özelliklerle maluldür. Vahiy ise insanın kendi imkânlarıyla kesin biçimde bilemeyeceği alanlarda ona yol gösterir ve sahip olduğu aklî imkânları doğru yönde kullanmasına rehberlik eder. Hz. Peygamber’in risâletiyle birlikte bu vahiy zinciri tamamlanmış, Yüce İslâm kemale erdirilmiştir:

“Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm’ı seçtim.” (Mâide, 5/3)

Hz. Muhammed’in (sav) son peygamber oluşuyla birlikte yeni bir peygamberlik ve yeni bir şeriat bekleme dönemi sona ermiştir. Kur’ân ve Hz. Peygamber’in sünneti, kıyamete kadar insanlık için bağlayıcı olan ilâhî rehberliğin temel kaynakları olmuştur. Peygamberlerin mirasını sürdüren âlimlerin görevi ise yeni bir vahiy veya din ortaya koymak değil, mevcut ilâhî mesajı doğru anlamak, açıklamak ve kendi çağlarının sorun ve problemleri karşısında temsil etmektir.

Kur’ân’ın yaklaşık yirmi üç yıllık nüzul sürecinin ilk on üç yılını oluşturan Mekke dönemine bakıldığında tevhîdin merkezî konumu daha açık biçimde görülür. Mekke’de nazil olan sûre ve âyetlerin büyük kısmında Allah’ın birliği, yaratıcı oluşu, rubûbiyeti, âhiret, hesap, yeniden diriliş ve insanın kulluk sorumluluğu üzerinde durulmuştur. Bu dönemde öncelikle zihinsel ve ahlâkî bir dönüşüm gerçekleştirilmiştir. Allah’ın birliğine iman eden, âhiret sorumluluğunu kavrayan ve bu inancın gerektirdiği ahlâkî tutumu benimseyen bir mü’min şahsiyet inşa edilmiştir. Hz. Peygamber’in Mekke’deki tebliğinin merkezinde, insanın yalnızca Allah’a kulluk etmesi ve O’nun dışında mutlaklaştırılan bütün sahte otoriteleri reddetmesi bulunmaktaydı. Bu süreç, taş ve tahtadan yapılmış putların yıkılmasından önce zihinlerdeki ve kalplerdeki putların yıkılmasını hedefleyen bir eğitim süreci olarak da değerlendirilebilir. Mekke’de tevhîdî bir bilinçle yetişen ilk nesil, Medine döneminde bu inancın ahlâkî, hukukî, iktisadî ve toplumsal sonuçlarını bütünsel bir şekilde hayata taşımıştır. Bunun sonucunda tevhîd, olması gerektiği gibi bireyin kalbinde başlayan fakat orada kalmayan, insanın davranışlarına, toplumsal ilişkilerine ve medeniyet tasavvuruna yansıyan bir ilke hâline gelmiştir. Bu süreç, Kur’ân’ın tevhîd anlayışının temel karakterini de ortaya koymaktadır. Önce Allah tasavvuru düzeltilmiş, ardından insan tasavvuru ve hayat düzeni bunun üzerine inşa edilmiştir. Dolayısıyla İslâm’ın toplumsal, sosyal, siyasi ve ahlâkî düzenini anlamanın yolu, onu meydana getiren tevhîdî zemini iyi kavramaktan geçmektedir.

Son olarak Kur’ân’ın tevhîd perspektifinden Allah–insan–kâinat ilişkisi üzerine şunları söyleyebiliriz: Aziz Kur’ân’ın sunduğu tevhîd perspektifinde/bakış açısında Allah, kâinatı yaratıp onu kendi hâline bırakan “uzak bir yaratıcı” değildir. O, yaratan, yaşatan, öldüren, rızıklandıran, koruyan, hidâyet eden, bağışlayan ve kullarının bütün hâllerini bilen, onlara şah damarlarından daha yakın olan Rab’dir. Kâinatı yoktan var eden, idare eden ve her an yaratma eylemine (sünnetullah) devam edendir.

Kâinat da başıboş, anlamsız ve amaçsız bir varlık alanı değildir. Kâinat tesadüflerin eseri değil, ilâhî bir ilim, irade ve hikmetle kurulmuş hassas bir nizamdır. Gece ile gündüzün akışı, göklerin ve yerin dengesi hep bu ilâhî hesaba dayanır. Kâinat ve içindeki her varlık, sahibini tanıttıran birer âyet (işaret/delil) konumundadır. Bütün cihan, insanla birlikte ince ve hassas bir muvâzene/denge kanunu üzerinden işler. Kur’ân’a göre insan da dünyaya gelişinde ve hayatını sürdürmesinde başıboş bırakılmamıştır. İnsan, kulluk ve sorumluluk için yaratılmıştır. Kendisine akıl, irade ve vahiy ile yol gösterilmiştir. Dünya hayatı da bu sorumluluğun gerçekleştiği imtihan alanıdır. Bu nedenle insanın Allah’la ilişkisi belirli ibadet vakitleriyle sınırlı değildir. İnsanın Kur’ân ve Sünnet’in ilkelerini merkeze alarak düşünmesi, çalışması, üretmesi, tüketmesi, diğer insanlarla ilişki kurması, tabiatı kullanması ve toplumsal hayatı düzenlemesi de kulluk sorumluluğundan hâli değildir. Bu noktada Kur’ân’ın tevhîd anlayışı, insan ile kâinat arasındaki ilişkinin de doğru kurulmasını sağlar. İnsan kâinatın mutlak sahibi değildir. Allah’ın yaratmış olduğu varlık âleminde sorumluluk taşıyan bir kuldur. Kâinat ise insanın sınırsızca sömürebileceği bir mülk değil, Allah’ın ayetlerini taşıyan ve insanın emanet bilinciyle yaklaşması gereken bir varlık alanıdır. İnsan kâinatın efendisi değil, kâinatın manasını okumakla ve ona adaletle yaklaşmakla sorumlu olan şuur sahibidir. Kâinat insana musahhar (emre amade) kılınmıştır; ancak bu hâkimiyet sınırsız bir tahakküm değil, emanet bilincidir. Hâsılıkelam insan, Allah ile ma’bûd-abd (ibadet edilen-ibadet eden) ilişkisi içinde olan; aynı zamanda yeryüzünde ilahi emaneti ve adaleti temsil eden halifedir. İnsan kâinatın efendisi değil, kâinatın manasını okumakla ve ona adaletle yaklaşmakla sorumlu olan şuur sahibidir. Kâinat insana musahhar (emre amade) kılınmıştır; ancak bu hâkimiyet sınırsız bir tahakküm değil, emanet bilincidir. Allah, kâinatın ve insanın hem yaratıcısı hem de gerçek sahibidir. Kâinat, Allah'ın isim ve sıfatlarının yansıdığı, okunması gereken büyük bir kitaptır. İnsan, kâinat kitabını ve vahyi (Kurân’ı) okuyup anlayarak yaratıcısına bilinçli bir kullukla yönelen, kâinat içindeki insicamı ve ahengi korumakla yükümlü şuurlu muhataptır.