Ümmet Birliğin ve Dirliğin Adı - 1
Giriş
İslam’ın insanla buluşması temelde tek bir sözle gerçekleşmiştir:
La ilahe illallah.
İlk peygamberden son peygambere ve ondan günümüze; günümüzden dünyanın sonuna, son günümüzden de ahiret zamanına dek geçerli olan tek bir ahittir bu.
İnsanlar bu söz ile birbirlerinden farklılaşırlar. Bu dünyadaki ve ölüm sonrasındaki hayatları bu söz üzerine kurulur. İnsanın Yaratıcı, kendisi ve çevresiyle; yer, gök ve arasındakilerle kurduğu tüm ilişkiler bu sözün varlığı yahut yokluğu ile ilişkilidir. Bu söz ile ya Müslüman ya da kafir olurlar.
Hz. Adem ile başlayan risalet görevinin son elçisi olan Hz. Muhammed (aleyhisselam) da davetini bu söz ile başlatmıştı. Bu davete icabet edenler Müslüman ismini aldı.
“…O size hem daha önce hem de bu Kur’an’da “Müslümanlar” adını verdi…” Hacc Suresi 78.Ayet
Müslümanlar, Allah’ı birleyerek, iman esaslarını kabul ederek akidevî birlikteliklerini oluştururlar. Bu akide, inançta olduğu gibi pratik hayatta da ibadet, muamelat ve değerler noktasında müslümanları bir araya getirir. Artık bu akideye inanmayanlardan, inkar edenlerden bağımsız; farklı, özgün bir topluluk vardır: İslam Ümmeti.
“ ..Siz, insanların iyiliği için yeryüzüne çıkarılan en hayırlı topluluksunuz/ümmetsiniz…” Ali İmran Suresi 110. Ayet
1. Kavramsal Çerçeve
Bir görüşe göre; sözlükte “yönelmek, kastetmek; öne geçmek, imam olmak” manalarındaki “emm” kökünden, diğer bir görüşe göre ise; “kaynak, asıl, anne” anlamlarına gelen “ümm” kökünden türeyen ümmet kelimesi tekil ve çoğul olarak Kur’an-ı Kerim’de pek çok ayette ve hadis metinlerinde geçmektedir. Kelime, Kur’an-ı Kerim’de ağırlıklı olarak insan topluluğu manasında yer almakla birlikte (7/159, 160, 168, 2/128, 28/23) canlı toplulukları için (6/38), belirli nitelik, görev ve hedefe sahip topluluklar için (3/104), bir süreyi belirtmek için de (12/45) kullanılmıştır. Müfessir ve dil bilginlerinin genel olarak yaptığı tanımlamalar şu manaları içermektedir:
- Ümmet, birleştirici bir unsur ve etkenin etrafında toplanan kişi ve gruplardır.
- Ümmet, inansalar da inanmasalar da kendilerine bir resulün gönderildiği topluluktur.
- Ümmet, bir dinin belirli bir zaman ya da mekanda bir araya getirdiği topluluktur.
- Ümmet, imana dayanan, peygamber merkezli evrensel bir yapıdır. Hz. Muhammed’e inanlar Ümmet-i icabe, davetine muhatap olanlar ise Ümmet-i davet olarak adlandırılmıştır.
Kök manaları, ayetlerdeki kullanım ve yorumları bir arada düşünerek denilebilir ki; İslam Ümmeti, tevhid akidesi etrafında birleşmiş, ortak değerlerle hayatını inşa eden, belirli bir gaye için yaşayan ve bu özgünlükleri ile diğer toplulukların önünde olan, onlara öncülük eden müminler topluluğudur.
2. İslam Ümmeti
“Gerçekten bu, tek bir din topluluğu olarak sizin ümmetinizdir; ben de sizin Rabbinizim. Şu hâlde bana kulluk edin. ” Enbiya Suresi 92. Ayet
Farklı zaman ve mekânlarda, farklı topluluklara, farklı peygamberlerle gönderilen tüm vahiylerin kaynağı tek, mesajı aynıdır: Allah’tan başka ilah yoktur.
Bu farklılıklar içerisinde davete icabet eden tüm inananlar aslında tek bir ümmetin parçasıdırlar. Bu bağlamda Hz. Nuh ile Hz. İsa’nın bir havarisi ve şu an dünyanın herhangi yerindeki bir müslüman, tek bir ümmet çatısı altında buluşmuş olurlar.
Özel olarak Ümmet-i Muhammed denildiğinde maksat; onun çağrısına inanan, Allah’a, Hz. Muhammed’in O’nun elçisi olduğuna, Kur’an-ı Kerim’e ve onunla gelen buyruklara iman edenlerdir. Bugün buna iman eden kişilerle dünyanın son zamanlarında iman edenler, Rasulullah’ın zamanındaki ilk müslümanlarla aynı ümmette buluşurlar.
Kur’an-ı Kerim’de, bu ahir zaman ümmetinin bazı özellik ve sorumlulukları beyan edilmiştir.
2. Vasat Ümmet
“İşte böylece, siz insanlara şahit olasınız, peygamber de size şahit olsun diye sizi vasat bir ümmet yaptık. Biz bu yöneldiğin kıbleyi özellikle resule uyanlarla sırt çevirenleri açıkça ayırt edelim diye belirledik. Bu, Allah’ın hidayet verdiği kimselerden başkasına elbette ağır gelecektir. Allah imanınızı asla zayi edecek değildir. Çünkü Allah insanlara karşı çok şefkatli, çok merhametlidir.” Bakara Suresi 143. Ayet
Ayet-i kerimede ümmetin insanlara şahitlikte bulunması için vasat bir ümmet kılındığı buyuruluyor.
Vasat kelimesine ifrat ve tefridin zıddı, dengeli olma manaları verilmektedir. Elmalılı Hamdi Yazır ayetin tefsirinde vasat kavramını, “orta, merkez ve her tarafı denk, mu'tedil, uyumlu, ılımlı ve hayırlı” olarak tanımlar.
Şahit kelimesini ise “bir gerçeği ispat konusunda şahitliğine, yani bilgisine ve görüşüne dayanarak verdiği habere başvurulan, verilecek hükme delil niteliğinde olan kimse; herhangi bir genel yargıyı ispat için başvurulan delil veya tanık" olarak açıklıyor. Tefsirlerde kelimenin delil ve tanık olma anlamlarının yanında ‘örnek olma’ anlamına da yer verilmiştir. Elmalılı, bu manaları birlikte değerlendirerek şu yorumu yapar: “ Şu hâlde şahit, davacı ile davalı arasında ortada, tarafsız, adil ve yalnızca gerçeği söyleyen, sözü dinlenir ve sözüne itibar edilir bir kimse demektir. Bundan dolayı da gerek hareket ve davranışları bakımından, gerek diğer hâlleri bakımından örnek alınan kimselere de "şahit" denilir.”
Bu manalarla ayete şöyle meal verilebilir: “Böylece sizi orta yolu benimseyen, dengeli, hayırlı bir ümmet yaptık ki, siz insanlara şahit ve örnek olasınız ve peygamber de size şahit ve örnek olsun…”
İslami Hareketin öncülerinden Mevdudi, bu ayetin Ümmet-i Muhammed’in bütün dünyanın imametine ve liderliğine tayin olmasının ilanı olduğunu söyler.
Bununla birlikte ayetin öncesinde ve devamında bahsedilen müslümanların kıblesinin Mescid-i Aksa’dan Mescid-i Haram’a doğru değiştirilmesinin sadece namaz istikametinin değişimi olmadığını, bu tarihi olayla Cenab-ı Allah’ın İsrailoğulları’nı dünyanın liderliğinden azledip yerine Ümmet-i Muhammediyye’yi getirmiş olduğunu söyler. (Mevdudi: 2017, 167)
Kıblenin değiştirilmesi dolayısıyla öfkelenen Yahudi ve münafıkların söylemlerine cevap olarak ayetlerde doğunun da batının da sahibinin Allah olduğu ve bu değişikliğin de bir imtihan olduğu vurgulanır. Allahu Teala, bu emirle Rasulullah’a uyanlar ve uymayanları ayırt etmek ister. (Bakara Suresi 139-145)
Tüm ayetler ve emirlerin bir vechesi bu imtihandır aslında. İnsan, daima, kendi hevasına uymakla Allahu Teala’nın emrine uymanın yol ayrımındadır.
Rasuller de bu ayrımdadırlar. Ancak iradelerini Rablerinin iradesi tarafında kullanmışlardır. Hayatlarını, tanık oldukları hakikatin adil şahitleri olmaya adamışlardır. Kendilerine vahyolunan ilkelerin ulaşılamayacak bir ideal değil, mümkün ideal bir hayat için gönderildiğinin delilleri olmuşlardır. Ümmetlerine örnek olmuşlardır.
“… Peygamber de size şahit olsun diye…”
“Vasat” ile vasıflandırılan bu ümmet; adalet ve ölçüsüyle dengede, merkezde ve merkezî bir konumdadır. Allah’ın Rasulü de (salat ve selam O’na olsun) bu ümmetin lokomotif parçasıdır. Bu misyonu taşıyacak özelliklere sahiptir.
“And olsun ki, sizin için, Allah’ın elçisi en güzel örnektir.” Ahzap Suresi 21. Ayet
“..O’nun ahlakı Kur’an idi.” Hz. Aişe (ra)
İnsanlığa şahit kılınan ümmete, doğal olarak kendi peygamberleri şahit kılınmıştır. Bu misyonu gerçekleştirmek için ferdî, ictimai, siyasi örnekleri Hz. Muhammed’dir. Doğru ve sağlam inancıyla; inancını yaşamak noktasındaki cesaret, sabır ve sebatıyla; her biri inancının tezahürü olan ibadet ve salih amelleriyle; ümmetinin her ferdiyle kurduğu kardeşlik bağıyla, adil ve merhametli siyasetiyle zamanının ve ahirinin örneği ve önderidir Muhammed Aleyhisselam.
İslam ümmeti vahyin kendisine yüklediği bu misyonu, peygamberinin örnekliği ve önderliğinde gerçekleştirecektir.
Vasat ümmet kavramına Mevdudi farklı bir açılım daha kazandırır. Ona göre “Müslüman”, aslında uluslararası bir partinin adıdır. Seçkin insanlardır. Belli bir programı uygulamak için bu partiye seçilmişlerdir. Bu partiye mensup olanlar dünyanın her yerinden ve her milletinden seçildikleri ve böylece bütün diğer milletlerle ilişkileri koparıldığı için “vasat” (orta) bir millet ve ümmettirler. Diğer milletlerle başka bir ilişkiye girmişlerdir. Artık onların bekçisi, muhafızı, müfettişidirler. Mevdudi, şahitlik görevinin de; müslümanların dünyaya Allah’ın vekili, temsilcisi olmaları, insanların doğru yolda olup olmadıklarını kontrol etmeleri ve Allah’a bilgi vermeleri olduğunu söylemektedir.( Mevdudi: 2017, 189)
Kur’an-ı Kerim’in bütünlüğüyle ve Bakara 143. ayetin bize kazandırdığı ufukla denilebilir ki: Peygamber'in şahsında somutlaşan karakter, ümmetin şahsında da somutlaşmalı ve ümmet, diğer toplulukların takip ettiği bir çekim merkezi olmalıdır.
Ümmet; aşırılıklara kaçmayan, her şeyi olması gerektiği yere olması gerektiği hâliyle konumlandıran, bu hâliyle diğer toplumların güvenini kazanan ve arasını bulan bir denge unsuru olmalıdır.
Şahit ümmet, hakikatin tanıklığını yapmak üzere onu her cephede, her vechiyle anlamaya, anlatmaya, yaşamaya ve yaşatmaya çalışmalıdır.
Şahit ümmet, örnek alınmaya layık konumda olmak için ahlaki değerleri bilinçli ve iradi olarak benimsemiş, söz ve ameliyle uyumlu, tutarlı olmalıdır. Vasatiyyeden kastedilen denge de; ideallerin, değerlerin, düşüncelerin yaşanan gerçekliğe entegre edilmesiyle gerçekleşen tekamülleşme sürecinde tevhid açısından tanımlanan bir denge hâlidir. (Ebu’l-Fadl: 2021, 29)
İslamın kuşatıcı sisteminde her şeyin bir merkeze bağlılığı/tevhidî yapılanma satıhlarda görünmekle birlikte derinliklere inildiğinde de çok daha netleşip anlamlanmaktadır. Tek bir merkezden dalga dalga açılan, genişleyen, birbiriyle kesişen ama engellemeyen, her biri kendi içinde anlamlı olmakla birlikte, ümmet hâlinde başka bir anlama da bürünen, doğru ve de güzelliği olan vasat bir sistem… Ümmetteki her bir müslümana düşen bu sistemin bozulmasını engellemek ve sistemin doğru ve güzel taraflarını koruyup yaygınlaştırmaktır.
KAYNAKÇA
BİÇER, Bekir. Bir Müslüman
Irkçılık ve Milliyetçiliğe Nasıl Bakmalı?, İstanbul, Beyan Yayınları, 2021.
ÇAKAN, İsmail Lütfi. Ümmet
Gerçeği, İstanbul, İFAV Yayınları, 2021
EBU’L FADL, Muna. Kutup Ümmet,
çev.
İslam Özkan, İstanbul, Mahya
Yayınları, 2022
EL-KARADÂVİ, Yusuf. İslam Ümmeti
Hayal Değil Gerçektir, çev. M. Akbaş, İstanbul, Nida Yayınları, 2020
El-KİLANİ, Macid Arsan. Ulus’tan
Ümmet’e, çev. M. Serdaroğulu, İstanbul, Pınar Yayınları, 1994
ERKİLET, Alev. Bir Müslüman
İslamcılık, İslam Birliği ve Ümmet’e Nasıl Bakmalı?, İstanbul, Beyan
Yayınları, 2021
MEVDUDİ, Ebu’l A’lâ. Ümmet
Bilinci, hazırlayan: A. Coşkun, İstanbul, Ehil Yayınları, 2017
KAYAN, Ramazan. Kardeşlik Çağrısı,
İstanbul, Sahra Yayınları, 2023
KUTUP, Seyyid. Ümmet Bilinci,
hazırlayan: A. Coşkun, İstanbul, Ehil Yayınları, 2017
ÖZÇELİK, İsa, İslamî Hareket,
İlkeler ve Meseleler, İstanbul, Şecere Yayınları, 2024
Zeynep Yavuz Gökmen · Diğer Yazılar
Yorumlar
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.
